11. Rytuał pielgrzymi w katedrze świętego Jakuba

Katedra świętego Jakuba w Santiago de Compostela, jako cel przebytej drogi, była i jest duchowym epicentrum dla pielgrzymów. Potrzeba wyrażenia uczuć, napięcie duchowe związane z nawiedzeniem świętego miejsca stworzyło przez stulecia serię mniej lub bardziej znanych rytuałów pielgrzymich, z których kilka przetrwało do dzisiaj. Wiele z nich, powstałych jeszcze w średniowieczu, miało swój początek w wierze i duchowości pielgrzymów, które pozwalały patrzeć na otaczający świat, nie poprzez jego materialny wymiar, ale przede wszystkim przez pryzmat wiary, dla której wszystkie dzieła rąk ludzkich stworzone zostały na pożytek i chwałę Bogu.

Dzisiaj na katedrę patrzymy jak na wspaniale dzieło architektury, którego oglądanie wzbudza przede wszystkim emocje podniosłości i radości, związane też z zakończeniem trudów wielodniowego wędrowania. Kontemplujemy  kunszt architektów, budowniczych i rzeźbiarzy, dzięki którym powstało to wyjątkowe, niepowtarzalne dzieło. Mniej jednak uwagi zwracamy na przekaz teologiczny zawarty w samej architekturze katedry oraz w bogatym detalu rzeźbiarskim umieszczonym na jego elewacjach i we wnętrzu, przedstawiającym opowieści i nauki płynące ze Starego i Nowego Testamentu. Nie wszystkie elementy romańskiej architektury i rzeźby zachowały się do dzisiejszych czasów, usunięte podczas przebudów dokonanych w XVII i XVIII wieku, których przekaz zawarty w tym „piśmie obrazkowym” był  przez średniowiecznych pielgrzymów zrozumiałą nauką o prawdach wiary i stanowiła ważne elementy średniowiecznego rytuału pielgrzymiego.

Rua da Acibecharía jest ulicą którą od wieków pod katedrę przychodzi większość pielgrzymów. Współcześnie zatrzymują się na Plaza del Obradoiro, lub zmierzają do Biura Pielgrzyma, a do wnętrza katedry wchodzą dopiero po pozostawieniu w bezpiecznym miejscu swojego bagażu.  Inaczej rytuał nawiedzenia katedry wyglądał dawniej. Tradycyjnie, od czasu wybudowania w XII wieku tak zwanej III katedry, której podstawowa bryła o kształcie krzyża łacińskiego istnieje do dzisiaj, pielgrzymi dochodzili do Plaza Paradise, który obecnie ma nazwę Plaza Inmaculada i wchodzili do wnętrza przez bramę – Porta Francigena – w północnej fasadzie katedry. 

Północna strona budynku otrzymuje mniej światła niż strona południowa i pielgrzymi nadali tej naturalnej osobliwości znaczenie religijne. Symbolizm tego zjawiska dla nich był oczywisty: wchodzili z ciemności przez zacienioną bramę Starego Testamentu do wnętrza, w którym spotkali się z Chrystusem i wychodzili rozświetloną słońcem bramą Nowego Testamentu – Porta Platerias – duchowo przemienieni, aby wrócić do domu i rozpocząć nowe życie.

Niewiele elementów z dawnego rytuału związanego z nawiedzeniem katedry przetrwało do dzisiejszych czasów, ale warto je wszystkie poznać, by wzbogacić, obecnie sprowadzonego głównie do uścisku popiersia świętego Jakuba, nawiedzenia krypty z jego doczesnymi szczątkami i udziału w mszy świętej z błogosławieństwem dla pielgrzymów i być może, przy odrobinie szczęścia z ceremoniałem okadzania kadzielnicą Botafemeiro.

Santiago de Cmpostela, katedra świętego Jakuba - droga rytuału pielgrzymiego. 1 Plaza del Inmaculada i Fonte de Paraiso (nieistniejąca), 2 Porta Francigena, 3 Capila Santa Maria de la Corticela, Capila Santa Maria Mgdalena, 5 Capila San Salvador, 6 laska świętego Jakuba (obecnie w kaplicy Relikwii), 7 Portico de la Gloria, 8 Coro i figura Santa Maria (nieistniejące), 9 figura świętego Jakuba w Wysokim Ołtarzu, 9 krypta świętego Jakuba, 10 ołtarz, 11 Porta de las Platerias. 

Średniowieczny rytuał pielgrzymi

nawiedzenia katedry świętego Jakuba w Santiago de Compostela

Pielgrzymi docierając do Santiago de Compostela szlakiem Camino Frances dochodzili do katedry świętego Jakuba od jej północnej strony, do której przylega duży plac: Plaza del Inmaculada (gal. Praza da Inmaculada) (Plac Niepokalanej), zwanego też Azbacheria, a w okresie średniowiecza noszącego nazwę Plaza del Paraiso, czyli Rajski Plac.

Oczyszczenie ciała na Plaza del Inmaculada

Na placu przed północnym wejściem do katedry znajdowała się duża kamienna fontanna – Fuente de Paraiso – w której myli się pielgrzymi dokonując w ten sposób rytuału oczyszczenia, przez zanurzenie się w wodzie znajdującej się w misie fontanny. Oddawali brudną odzież, otrzymując w zamian czyste ubranie, a zniszczone palone było w prostokątnym kamiennym basenie pod metalowym Krzyżem Łachmaniarzy – Cruceiro Farrapos. 

Ten rytuał trwał aż do połowy XVIII wieku, kiedy to po pożarze, który zniszczył również Porta Francigena, zabroniono palenia odzieży. Średniowieczne Rajskie Bramy zastąpiła nowa klasycystyczna fasada. W tym czasie zakończono budowę wspaniałej fasado Obradoiro i pielgrzymi coraz częściej zaczęli wchodzić przez jej bramy do katedry, więc kamienną Fuente de Paraiso przeniesiono do wirydarzu przykatedralnego klasztoru, a Cruceiro Farrapos ustawiono na dachu nad kaplicami absydy.

Fontanna została opisana w Księdze V powstałego w XII wieku dzieła Cedex Calixtinus,  który nazywa ją Fuente de Santiago lub Fons miravilis: „Na środku kolumny z brązu zwieńczonej figurami czterech lwów z otwartymi paszczami wylewając strumienie dużej  ilości dobrej jakości wody, która jest świeża, pożywna, zdrowa, czysta, bardzo dobra, ciepła zimą i chłodna w lecie”.

Porta Francigena czyli Brama do Raju

Historyczne wejście do katedry w Compostela odbywało się z Plaza del Inmaculada, nazwanego tak od rzeźby Zwiastowania znajdującej się na fasadzie Porta Francigena, przez drzwi – Puerta del Paraíso. To istniejące do połowy XVIII wieku  romańskie wejście „reprezentowało stworzenie, grzech i obietnicę odkupienia i dlatego nazwano ją fasadą Raju”, jak określił to były dziekan Composteli Jesús Precedo Lafuente.

Pielgrzymi, nim przekroczyli próg katedry, kontemplowali i rozważali rzeźbiarskie przedstawienie „dzieła stworzenia, grzechu i obietnicy odkupienia”. Na znajdującym się nad bramami wejściowymi fryzie przedstawione było stworzenie Raju i jego utracenie, a poniżej, w tympanonie nad bramą po lewej stronie wykonano scenę zapowiadającą okupienie. W XII wieku Aymeric Picaud w V księdze Codex Calixtinus tak to opisuje:

„Za dziedzińcem, na północ od bazyliki św. Jakuba, znajdują się francuskie drzwi, w których znajdują się dwa wejścia, oba ozdobione pięknymi dziełami.  W każdym z dwóch wejść na zewnątrz, znajduje się sześć kolumn, marmurowe i inne kamienie, trzy po prawej i trzy po lewej, czyli sześć na wejściu i sześć na drugich, co sprawia, że w sumie jest dwanaście. Na przymocowanym do ściany [fryzie], który ją dzieli na dwie części, siedzi Pan na tronie w majestacie, dając błogosławieństwo prawą [ręką] i z książką po jego lewej stronie. 

Otaczają tron czterej ewangeliści, po prawej stronie [Pana]  jest przedstawiony Raj, a w drugiej Pan przychodzi  upominać Adama i Ewę za grzech, by na końcu, wyrzucić ich z Raju…

Ale we wnęce [tympanonie] nad drzwiami, które znajdują się po lewej stronie, gdy wchodzimy do bazyliki, znajduje się Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny, a anioł Gabriel przemawia do niej”.

Modlitwa w kaplicy Santa Maria la Antigua de la Corticela

Najstarsza część sanktuarium świętego Jakuba, powstała jeszcze przed budową katedry i mimo, że obecnie jest połączona wewnątrz z katedrą, stanowi oddzielny kościół i parafię, jest od samego początku (IX w.) miejscem modlitwy dla pielgrzymów szukających własnej miejsca w świątyni, gdzie mogliby pójść na mszę, modlić się i zastanawiać.  Corticela to także miejsce początku kultu Santiago. Jej mnisi byli, wraz z tymi z monasterio San Payo – pierwszego męskiego klasztoru - strażnikami grobu apostoła. Przez większą część średniowiecza wraz kaplicą San Nicolás (Mikołaja), obecnie nieistniejącą, była głównym miejscem nabożeństw odprawianych dla pielgrzymów. 

Od XVI wieku, w bocznej wnęce umieszczona jest figura Chrystusa modlącego się w Ogrojcu. U jego stóp ustawiony jest koszyk, do którego pielgrzymi, a także uczniowie i studenci składają prośby dziękczynienia, by przez modlitwę Chrystusa trafiły do Boga Ojca.

Symboliczne znaczenie tego gestu podkreśla spokój tego miejsca, oddzielonego długim korytarzem od gwaru w katedrze, przerywany tylko dźwiękiem dzwonów lub szumem deszczowej wody wypływającej z gargulców umieszczonych w dachu kaplicy. W tym miejscu pielgrzymi odczuwali, że rzeczywistość, która ich dotąd otaczała jest już historią, że jej miejsce zajmuje wiara, która kieruje myślą i działaniem.

Sakrament pojednania

Wyciszeni modlitwą w kaplicy Santa Maria la Antigua de la Corticela pielgrzymi kierowali swe kroki do konfesjonałów rozmieszczonych w kaplicach w ambicie (obejściu) ołtarza, lub w nawach bocznych katedry, ze spowiednikami spowiadającymi w różnych językach, by przystąpić do sakramentu pojednania.

Tam odkrywali swoje wewnętrzne rany, swoje niewierności, swoje grzechy. W sakramencie umieszczali swoje życie i swoje grzechy w kochających i uzdrawiających rękach Chrystusa, aby móc odnowić swoje istnienie. 

„Miłosierny, mój Boże, za twoją dobroć, za twoje ogromne współczucie, usuń moją winę. O Boże, uwierz we mnie z czystym sercem, odnów mnie wewnętrznie z mocnym duchem

Wota i compostela

Ważnym elementem rytuału pielgrzymiego było składanie wotów przyniesionych ze sobą, a przez osoby majętne nierzadko o dużej wartości, a nawet będące dziełami sztuki sakralnej.

Składane były w kaplicach wokół ołtarza, które były też miejscem spotkań pielgrzymów z duchowieństwem katedry. Oprócz kontaktu podczas spowiedzi i komunii. Od czasu zakończenia budowy prezbiterium i nowego ołtarza na początku XII, oraz po zamurowaniu wejścia do krypty świętego Jakuba wota składane były z tyłu ołtarza, w kaplicy świętej Marii Magdaleny. 

We wnęce pod ołtarzem pielgrzymi mogli też zobaczyć symboliczną gwiazdę wskazująca miejsce pochowania Apostoła. Tutaj też otrzymali, za odpowiednią opłatą, kompostelę – zaświadczenie o swojej pielgrzymce.

Pielgrzym z Holandii Jean van Doornik, który przybył do katedry w 1489 roku napisał:

„Poszedłem do spowiedzi za ołtarzem, gdzie znajdowało się ciało naszego Pana, chwaląc go i dziękując mu za wszystkie błogosławieństwa i korzyści mi przyznane”. 

W XVI wieku, z uwagi na zagrożenie najazdami angielskimi, przestrzeń kaplicy z tył ołtarza została zamknięta, a wnęka pod ołtarzem zamurowana. Rytuał składania wotów i odbioru composteli przeniesiony został do kaplicy San Salvador (Zbawiciela), najstarszej, od której rozpoczęła się w 1075 roku budowa dzisiejszej katedry, zwana też przez pielgrzymów kaplicą króla Francji, w imieniu którego odprawiane były codziennie mszy, płonęły świece. Pielgrzymi mieli w niej miejsce do spowiedzi i przyjęcia komunii,

Tak w 1673 roku pisał o tym włoski pielgrzym, Domenico Laffi:

„Wśród kaplic jest ta, piękna, od króla z Francji, gdzie pielgrzymi dostają patenty, które zostały opłacone”. 

Guillaume Manier z Francji pisał w 1726 roku, że idzie do tego sanktuarium, zwanego „francuskim” otrzymać Komunię i dokument potwierdzający, Compostelę.

Dotknięcie laski świętego Jakuba

Po wyznaniu grzechów w sakramencie pojednania, pielgrzymi podchodzili do cienkiej kolumny z brązu, umieszczonej na filarze po prawej stronie styku nawy głównej z transeptem, w której znajdowała się laska – bodron – świętego Jakuba. Mogli oni dotknąć, od spodu, żelaznego jej zakończenia, a ten miał moc złagodzić ból i cierpienie.. Początkowo laska nie miała metalowej obudowy, ale zapędy pielgrzymów, by mieć chociaż drzazgę, jako relikwię czy też pamiątkę świętego Jakuba, zmusiła władze katedry do jej zabezpieczenia. W XIII wieku do kolumny wsunięta została druga laska używana przez pielgrzyma San Franco de Siena, który odzyskał wzrok po dotarciu do Santiago de Compostela.

Bartholomeo Fontana w 1539 roku podaje, że umieścił palce pod pustą kolumną i "jest wyczuwalne ostre żelazo i laska”. 

W XXI wieku, przed remontem katedry mosiężna kolumna została przeniesiona do kaplicy Relikwii.

Pórtico de la Gloria

Z transeptu i przestrzeni wokół ołtarza pielgrzymi przechodzili nawami bocznymi do nartexu (przedsionka), gdzie znajduje się Portico de la Gloria, jedno z najwspanialszych dzieł romańskiej rzeźby sakralnej, wykonane w pierwszej połowie XII wieku, przez pracownię Maestro Mateo. 

W średniowieczu bramy do tego przedsionka, umieszczone w fasadzie zachodniej, były zamknięte i otwierane były tylko w Latach Świętych Jakubowych.

Dojście nawami bocznymi miało swoje uzasadnienie. Pielgrzymi oddzieleni rzędem kolumn i wielkim kamiennym coro (niskim chórem) od nawy głównej, nie szli odwróceni plecami do głównego ołtarza, a przed Portyk Chwały podchodzili drzwiami bocznymi stając przed wspaniałym dziełem rzeźby romańskiej kontemplowali i rozważali przedstawioną historię zbawienia. Lewa strona Starego Testamentu przedstawia oczekiwanie i pragnienie przyjścia Chrystusa, symbolizowane przez czterech proroków Starego Testamentu. Po stronie prawej jest głoszenie Nowego Testamentu przez czterech apostołów. Centralny tympanon uosabia Chwałę Bożą:

„W środku jest Pan, otoczony Jego chwałą. On jest świątynią, pośrednikiem między Bogiem a ludźmi, kapłanem. On otwiera drzwi, On kontaktuje nas z boskim życiem, przez Niego wchodzimy w prawdziwe życie przez wiarę”. 

Na środkowej kolumnie Święty Jakub Starszy Apostoł, pielgrzym, wysłannik Chrystusa, przekazuje nam wiarę w Zbawienie. 

Tutaj pod tą kolumną Jakubową w przeszłości pielgrzymi odprawiali dwa rytuały. Podczas Pierwszego z nich pielgrzym stawał przed kolumną, umieszczał palce prawej ręki w zagłębieniach na marmurowym słupku przedstawiającym Drzewo Jessego i dotykał kolumny czołem dla jedności z Chrystusem i świętym Jakubem. Według tradycji, te zagłębienia powstały przez wieki palcami pielgrzymów. 

Powiedziane było też, że ten, kto odmówił w ciszy pięć Pater Noster bez zdejmowania ręki, zostawał obdarowany przez Opatrzność pięcioma łaskami. Niektórzy pielgrzymi w otwartych paszczach bestii zostawiali datki, które, jak głosi legenda, znajdowano potem w krypcie świętego Jakuba.

Następnie przechodził na drugą stronę portyku, przez symboliczne drzwi wejścia do Chrystusa, odmawiając modlitwę:

"Wierzę w jednego Boga ..."

Po drugiej stronie Portico de la Gloria wykonywali drugi rytualny obrządek o nazwie Santo dos Croques. Pochylali się nad skromną kamienną figurą Maestro Mateo, umieszczoną u podstawy tej kolumny i dotykali trzy razy swoją głową jego głowy, by przekazał on swoją mądrość, wiedzę i wiarę.

Od 2008 roku rytuały te zostały zakazane z uwagi ochronę kamieni, z których wykonane zostały rzeźby tworzące Portico de la Gloria.

Matka Boża i Salve Regina

Od Portyku Chwały pielgrzymi szli w kierunku ołtarza głównego, by w pozostałych rytuałach znaleźć się blisko Apostoła Jakuba. Idąc nawą główną dochodzili do nieistniejącej już kamiennej obudowy niskiego chóru – coro – gdzie na zewnętrznej ścianie (trascoro) znajdowała się figura Matki Bożej. Każdej soboty u jej stóp odprawiane było nabożeństwo „Salve Regina”, upamiętniające cudowne ocalenie grobu świętego Jakuba w 997 roku i powstanie ułożonej przez ówczesnego biskupa Composteli Teodomira maryjnej pieśni o tym tytule. Przy figurze modliły się też pary, które pragnęły mieć dziecko, lub oczekiwały na szczęśliwe narodziny. 

W XVI wieku coro zostało rozebrane, figury je zdobiące umieszczono przy wybudowanych w tym czasie nowych Drzwiach Świętych we wschodniej fasadzie katedry. Model jego znajduje się w Muzeum Katedry.

Ołtarz główny

Znaczenie ołtarza głównego ustawionego nad kryptą z ciałem świętego Jakuba, niedostępną od XII wieku sprawiły, że w jego otoczeniu każdy pielgrzym chciał pokazać szczególne nabożeństwo i oddanie Apostołowi. 

Powstał szczególny rycerski rytuał, niemiecki rycerz Peter Ritter w 1428 roku:

„Tam [przed ołtarzem] leżeliśmy Pan Axel i ja, wraz z naszym kolegą ze szlachetnej drogi, na tarczach, jak zwykle robią to szlachetni pielgrzymi”. 

Prawie czterdzieści lat później to samo podał Gabriel Tetzel z Czech:

„W tej kaplicy leżała większość na tarczach tarcz, którzy pochodzili z książąt i i inni wędrowcy. Tak leżeli na tarczach też mój szlachetny pan i jego towarzysze podróży”.

Pielgrzymi niższego stanu starali się dotknąć głowami słupów przy ołtarzu, na znak otrzymanych odpustów.

Uścisk świętego Jakuba w Wysokim Ołtarzu

Jednym z najważniejszych elementów rytuału pielgrzymiego nawiedzania katedry był i jest uścisk figury popiersia Apostoła umieszczonej w Wysokim Ołtarzu. Święty Jakub trzyma laskę z tykwą oraz napis: Hic est corpus divi Iacobi Apostoli i Hispaniarum Patroni (Tu leży ciało Jakuba Apostoła, patrona Hiszpanii).

Wspiąwszy się po schodach pielgrzym całował i obejmował Apostoła za szyję mówiąc:

„Dziękuję Ci przyjacielu Santiago, bracie Santiago, za pomoc w dotarciu tutaj! Dziękuję za Twoją obecność, za Twoją ochronę, za Twoje świadectwo, za Twoje dziedzictwo! Przyjacielu, wstaw się za mną do Boga”.

W średniowieczu rytuał ten wzbogacony był jeszcze o gest nałożenia na głowę figury świętego Jakuba kapelusza, jaki miał ze sobą pielgrzym. Nakrycie to stawało się dla pielgrzyma rodzajem fetyszu, który po powrocie był traktowany jak swego rodzaju relikwia (chociaż relikwią być nie mógł). W XVI wieku na głowę Apostoła nałożono pozłacaną aureolę, na wzór tej, jaką miał relikwiarz głowy świętego Jakuba Młodszego (Santiago Alfeo), który znajdował się w skarbcu katedry. Początkowo zawieszona była na łańcuchu nad głową świętego Jakuba, ale, kiedy pielgrzymi zaczęli zakładać ją na swoją głowę, została przymocowano na stałe do figury. Zwracano też szczególną uwagę, żeby do figury Apostoła podchodzili tylko pielgrzymi, jak wyjaśniał w 1743 roku Nikolas Albani z Włoch:

„Jeśli to nie jest Peregrine, to nie może wspinać się, czy to człowiek zamożny pan lub pani albo kapłan lub biskup, albo król, nie może tego zrobić bez uprzedniego sprawdzenia u niego znak Pielgrzyma, bo to przywilej tylko pielgrzymów”.

Modlitwa w Krypcie świętego Jakuba

 

Pielgrzym kończący swoja Drogę świętego Jakuba – Camino de Santiago – po rytualne związanym z nawiedzeniem świętego miejsca, jakim jest archikatedra świętego Jakuba Starszego Apostoła w Santiago de Compostela, schodzi krypty z relikwiami świętego Jakuba, znajdującej się pod ołtarzem, które to miejsce jest prawdziwym celem Drogi, by w modlitwie podziękować za szczęśliwe dotarcie do celu i przekazać wotum (prośbę własną lub powierzoną o wstawiennictwo u Pana Boga, podziękowanie za doznane łaski).

„Ty jesteś tutaj, święty Jakubie, na tym końcu świata. Tutaj przybyłeś, aby głosić nam naukę Chrystusa, i tu pozostałeś, aby zachęcać nas do szukania i umacniania naszej wiary. Umocnij moją wiarę, moje chrześcijańskie życie, które tak często wydaje się odchodzić od prawd Twojej nauki. Ty silny, ty nieustraszony, Ty Synu Gromu. Amen”.

Przez większość czasu od początków istnienia tego świętego miejsca pielgrzymi nie mieli możliwości bliskiego kontaktu z doczesnymi szczątkami świętego Jakuba Starszego Apostoła. Odkryty na początku IX wieku grób świętego Jakuba był dostępny dla pielgrzymów do początku XII wieku, kiedy z uwagi na stałe wykradanie relikwii, wejścia do krypty grobowej zostały zamurowane, zostawiając jedynie znak w ołtarzu głównym wskazujący miejsce pochowania świętego.

W XVI wieku wszystkie znaki, ślady wskazujące to miejsce zostały zniszczone lub zatarte z obawy przed profanacją ze strony najeżdżających na wybrzeże, głownie w celach rabunkowych, żołnierzy i marynarzy angielskich pod wodzą Franciszka Draek’a, którego flota budziła postrach na całym wybrzeżu atlantyckim. Dopiero pod koniec XIX wieku, podczas prac archeologicznych i remontowych prowadzonych w katedrze, ponownie odkryte zostały resztki dawnego rzymskiego ediculum, w którym w kamiennym sarkofagu znajdowały się szczątki świętego Jakuba, a papież Leon XIII potwierdził ich autentyczność. W 1894 roku udostępniono pielgrzymom  kryptę z relikwiami świętego Jakuba, umieszczonymi w srebrnym relikwiarzu.

Msza Pielgrzymów

Od samego początku w katedrze mają miejsce specjalne msze dla pielgrzymów, które po odprawieniu Eucharystii kończyły się błogosławieństwem dla zgromadzonych na niej pielgrzymów. Zwykłe dni miała ona miejsce w kaplicy Santa Maria la Antigua de la Corticela, która aż do XX wieku była kościołem pielgrzymów. Przy ołtarzu głównym msze dla pielgrzymów odprawiane były tylko w dni świąteczne z dodatkowym elementem liturgii, jakim było okadzanie katedry i zgromadzonych w niej wiernych dymem z wielkiego kadzidła – Botafumeiro.

Codzienną mszę dla pielgrzymów zaczęto celebrować w południe pod koniec XX wieku, wraz ze wzrostem liczby pielgrzymów przybywających do Santiago de Compostela. Nie zawsze jest wtedy możliwość zafascynowania się, po zakończeniu mszy świętej, rytuałem wielkiego lotu kadzielnicy Botafumeiro, bo jak wszędzie tak też do katedry wkroczyła komercja i poza kilkunastoma dniami świątecznymi w ciągu roku, za ten pokaz, wykonywany przy pomocy 8 Tiraboleiros, trzeba zapłacić. 

Zebrani pielgrzymi przed rozpoczęciem liturgii w ciszy kontemplowali symbole stojącego przed nimi ołtarza i modlili się: 

„Pielgrzymi z tak wielu miejsc, wielu języków, zebraliśmy się wokół Twojego stołu, Panie, Twojej Eucharystii. Aby usiąść obok Ciebie, tak jak wiele razy siadał święty Jakub, aby być z Tobą, aby Cię słuchać, aby uczyć się od Ciebie, abyś żywił  i wzmacniał nas swoim własnym życiem, swoim własnym Ciałem. Amen”.

Porta Platerias - nowa droga życia

Pielgrzymi spędzali w katedrze wiele godzin modląc się, celebrując rytuały, uczestnicząc we mszy świętej i rozważając swoje dotychczasowe życie, wiarę i być może też przemianę duchową, jaka nastąpiła w nich przez długi czas trudnej wędrówki, często samotnej, pełnej napięć, rozterek, ale także radości. Ważnym momentem kończącym rytuał pielgrzymkowy i rozważania nad życiem doczesnym i przyszłym, było i jest wyjście z katedry do świata rzeczywistego, z którym pielgrzymi odmienionym duchowo i pełnym wiary muszą się zmierzyć w swojej drodze powrotnej i w domu, z którego dawno temu wyszli.

Kiedy wyjdziesz z katedry przez rozjaśnioną Bramę Południową – Puerta de las Platerías –spójrz na jej fasadę. Rzeźby przedstawiają symbolikę Nowego Testamentu i Zbawienia. To jedyna romańska elewacja, która zachowała się w katedrze. 

Zwróć uwagę na znajdujący się między archiwoltami obu bram Crismón – Chrystogram – ze znakami Chi-Rho, w którym litery Alfa i Omego zostały wstawione odwrotnie: Ω symbol końca po lewej i Λ jako początek po prawej stronie monogramu Chrystusa. Koniec stał się początkiem. 

Dotarłeś do Celu swojej Drogi i jej koniec stał się teraz początkiem nowej drogi, nowego życia, które rozpoczynasz.

„W Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen”

Rytuał w Roku Świętym Jakubowym

Annus Sanctus Iacobeo ustanowiony przez papieża Kaliksta II w 1120,  w roku kiedy święto apostoła Santiago, 25 lipca przypada w niedzielę, dawał możliwość uzyskania odpustu zupełnego (Indulgenza plenarna) po spełnieniu przez pielgrzyma następujących warunków:

- odbycie pielgrzymki do grobu świętego Jakuba w Santiago de Compostela.

- nawiedzenie grobu świętego,

- udział w nabożeństwach w katedrze św. Jakuba

- brak jakiegokolwiek przywiązania do grzechu, nawet powszedniego (jeżeli jest brak całkowitej dyspozycji - zyskuje się odpust cząstkowy)

- stan łaski uświęcającej (brak nieodpuszczonego grzechu ciężkiego) lub spowiedź sakramentalna

- przyjęcie Komunii świętej,

- odmówienie modlitwy w intencjach Ojca Świętego, za które modli się każdego dnia papież.

Te warunki odpustu zupełnego wpisywały się w rytuał pielgrzymi jaki wytworzył się w katedrze. W XVI wieku wzbogacił się o dodatkowy element, kiedy otwarto dla pielgrzymów nowe wejście do katedry umieszczone we wschodniej ścianie, obok kaplicy Zbawiciela i nadana mu, wzorując się na ceremoniale Roku Jubileuszowego 1500-nego obchodzonego w bazylice świętego Piotra w Rzymie, tytułu Drzwi Świętych. Od tego czasu, w Roku Świętym Jakubowym – Anno Santo Jacobeo- pielgrzymi dochodzący do Plaza Inmaculada przechodzili na Plaza de A Quintana, następnie wchodzili do katedry przez Drzwi Święte – Puerta Santa.

Rytuał przejścia przez Drzwi Święte w katedrze świętego Jakuba został dodany do warunków uzyskania odpustu zupełnego. Ważne jest w tym miejscu rozważanie duchowego znaczenia Świętych Drzwi Composteli.  Odniesieniem są słowa Jezusa podane w Ewangelii św. Jana (10, 6 i 14, 6):

„Ja jestem bramą; jeśli ktoś wejdzie przeze mnie, będzie zbawiony – wejdzie i wyjdzie, i znajdzie paszę. Ja jestem drogą, prawdą i życiem”,

oraz z Apokalipsy św. Jana (3, 8):

„Znam twoje czyny. Oto postawiłem jako dar przed tobą drzwi otwarte, których nikt nie może zamknąć”. 

Tradycja przekazuje, że pielgrzym, który przez nią wejdzie, powinien dotknąć krzyży umieszczonych przy ościeżach drzwi: ciemnego po lewej stronie, symbolem cierpienia i jasnego po prawej dającego Zbawienie, a następnie zanurzyć palce w wodzie święconej i przeżegnać się.

05. Rajski Plac, Krzyż Łachmaniarzy i Rajska Fontanna

Jest to opowieść o pielgrzymowaniu w czasach które minęły bezpowrotnie, a w których zmagano się z wieloma trudami i niedogodnościami w podróży, a które dla współczesnych pielgrzymów nie stanowią już problemu. Jedną z nich było utrzymanie higieny podczas wędrówki i po przybyciu do celu, czyli do katedry świętego Jakuba w Santiago de Compostela. Po drodze były rzeki i źródła wody, ale w dużym mieście dostęp do wody nie był taki łatwy. Pobyt w karczmach był drogi, za wodę trzeba było płacić dodatkowo i niewielu pielgrzymów było na to stać. Szpitale i schroniska dla pielgrzymów miały mało miejsc, więc wielu z nich spało pod murami katedry lub w jej wnętrzu. Władze archidiecezji starały się dopomóc pielgrzymom w zachowaniu podstawowych wymogów higieny, o czym świadczą zachowane do dzisiaj materialne ślady. Jest to fragment średniowiecznego akweduktu, który doprowadzał wodę do fontanny, zwanej Fuente de Paraiso (Rajska Fontanna), w której pielgrzymi dokonywali ablucji przed wejściem do katedry, oraz Cruz dos Farrapos, czyli Krzyż Łachmaniarzy stojący na kamiennym basenie, w którym palono zniszczone długą wędrówką ubrania. 

Urządzenia te wykonane zostały w XII wieku na zlecenie arcybiskupa Diego Gelmireza. Zachowany do dzisiaj akwedukt znajduje się w dzielnicy Barrio Vite. Krzyż i fontanna ustawione zostały przed fasadą Porta Francigena, w której Puerta de Paraiso (Brama Raju) stanowiła północne wejście do dawnej romańskiej katedry, przez którą wchodzili pielgrzymi przybywający szlakiem Camino Francese. Z biegiem lat kąpiel w fontannie i palenie zniszczonego ubrania stało się elementem rytuału kończącego pielgrzymkę do grobu świętego Jakuba. Oznaczały rezygnację z dawnego stylu życia i rozpoczęcia nowego, nieobciążonego grzechami i przewinieniami, w czym miała dopomóc pielgrzymom opieka i wstawiennictwo świętego Jakuba. Nie wszystkie ubrania palono. Odzież nie zniszczoną i dobrej jakości zbierano, sortowano, a potem sprzedawano na straganach przed katedrą pielgrzymom, którzy potrzebowali ubrań. Na placu znajdowały się stragany, na których można było kupić nową odzież lub pozostawioną przez innych pielgrzymów. W dokumentach katedry z 1490 r. udokumentowano sprzedaż odzieży za 51 tys. maravedis. 

Santiago de Compostela, Porta Francigena i Plaza Paraiso w XII wieku

Cruz dos Farrapos i Fuente de Paraiso nie ma już na Plaza Inmaculada. W XVII wieku w wyniku pożaru starej Porta Francigena romański portal rozebrano i został zastąpiony przez klasycystyczną fasadę wykonana przez  Ventura Rodrígueza. Kamienny basen Fuente de Paraiso przeniesiono na dziedziniec klasztoru kanoników (obecnie muzeum katedry ), a Cruz dos Farrapos wraz z kamiennym basenem spalarni ustawiony został na kamiennym dachu katedry nad ołtarzem głównym.

Santiago de Compostela, katedra świętego Jakuba, Porta Azabacheria wybudowana w XVIII wieku w miejscu romańskiej Porta Francigena

Cruz de Farrapos

Stojąc przy ścianie klasztoru San Paio Antealtares i pomiędzy dwoma Plazas Quintanas, dolnym Quintana de Mortos (Martwych) i górnym Quintana de Vivos (Żywych) i patrząc w kierunku wschodniej fasady katedry, można zauważyć znajdujący się na jej dachu u podstawy kopuły nad prezbiterium metalowy krzyż zwany Cruz dos Farrapos – Krzyżem Łachmaniarzy. 

Santiago de Compostela, katedra świętego Jakuba, widok od strony wschodniej. W czerwonym prostokącie Cruz dos Farrapos

Cruz dos Farrapos

Równoramienny krzyż wykonany ze stopu żelaza i miedzi, pokryty zielonkawym nalotem, ma 2 m wysokości i osadzony jest w dużym bloku kamiennym o kształcie baranka, umieszczonym na ścianie kamiennego basenu. Na kamieniach basenu będącego w przeszłości miejscem spalania odzieży widoczne są ślady ich kalcynacji pod wpływem wysokiej temperatury. 

Cruz dos Farrapos

Cruz dos Farrapos

Pierwszą rzeczą, jaką robili pielgrzymi przybywający po długiej pielgrzymce do Santiago , był rytuał powitania i uczczenia Apostoła poprzez przytulenie się do jego figury umieszczonej w górnej części ołtarza, dziękując mu za to, że byli w stanie osiągnąć cel swojej pielgrzymki. Następnie udawali się pod Krzyż Łachmaniarzy, gdzie dokonywali rytuału spalenia zniszczonych części ubioru, które służyły im w czasie pielgrzymki.

Zdarzały się czasami przypadki przeniesienia przez wiatr ognia na znajdujące się na placu stragany i wzniecania lokalnych pożarów, w wyniku czego zaniechano palenia odzieży przy katedrze. Palenisko wraz z krzyżem przeniesiono na kamienny dach katedry, gdzie jeszcze przez jakiś czas zezwalano pielgrzymom dokonywać spalania odzieży. Ostatecznie zakazano tego, a pielgrzymi rytuał ten, mocno związany z postawą duchową, przenieśli na „koniec świata”, na Cabo de Finisterre. 

Cabo Finisterre, spalone ubrania

Dzisiaj można ponownie podejść do Cruz dos Farrapos spacerując po kamiennym dachu katedry, podczas jednego z kilku przygotowanych programów zwiedzania katedry, Pałacu Gelmirez i dawnego klasztoru kanoników.  

Fuente Paraiso

Średniowieczna księga „Historia Compostelana” opisuje, że po przybyciu do kościoła świętego Jakuba po długiej i trudnej podróży, pielgrzymi szukali wody do ugaszenia pragnienia i umycia ciała, którą to czynność traktowano jako obowiązkowy element rytuału kończącego pielgrzymkę, co wykorzystywali karczmarze i kupcy żądając wysokich opłat za jej udostępnienie. Zdając sobie sprawę z tego problemu arcybiskup Diego Gelmirez, wraz ze skarbnikiem katedry Bernardo, przebudowali stary akwedukt i kanały wodne, doprowadzając duże ilości wody do centrum miasta oraz wybudowali przed północną bramą katedry obfite źródło bezpłatnej wody, nazwane Fuente Paraiso. 

Santiago de Compostela, katedra świętego Jakuba w XII wieku, Plaza del  Paraiso i Porta Francigena

Na mosiężnej kolumnie stojącej w środku kamiennego basenu umieszczony został napis:

„Ja, Bernardo, skarbnik błogosławionego Santiago, sprowadziłem tu tę wodę i zbudowałem to dzieło dla mojej duszy i moich rodaków. Rok 1122, 11 kwietnia”

Puerta de Paraiso 

Źródło wody, a raczej fontannę, szczegółowo opisuje Księga V powstałego w XII wieku  Cedex Calixtinus,  który nazywa go Fuente de Santiago lub Fons miravilis, podając, że wznosi się na trzech kamiennych schodach, na których umieszczony jest duży kamienny kielich, okrągły i wklęsły, jak wiadro lub miska, w której może się kąpać do piętnastu mężczyzn, a: „Na środku kolumny z brązu zwieńczonej figurami czterech lwów z otwartymi paszczami wylewając strumienie dużej  ilości dobrej jakości wody, która jest świeża, pożywna, zdrowa, czysta, bardzo dobra, ciepła zimą i chłodna w lecie”.

Fuente del Paraiso z inskrypcją skarbnika katedry Bernardo

Tak więc na Plaza Paraiso, na końcu wędrówki Camino Francese, pielgrzymi stawali przed wspaniałą średniowieczną fontanną, z wodą przydatną do picia, oraz pielgrzymiego rytuału oczyszczenia przez zanurzenie się w kamiennej misie fontanny. Rajska Fontanna spełniała swoją rolę aż do XVIII wieku, do czasu przebudowy katedry i Rajskiego Placu, w trakcie których wielka kamienna misa została przeniesiona do wirydarza klasztoru kanoników katedralnych i tam znajduje się do dzisiaj. 

Santiago de Compostela, wirydarz klasztoru kanoników z kamienną misą Fuente del Paraiso

Zmieniła się też pierwotna nazwa Plaza del Paraiso (Rajski Plac), nazwanego tak od nieistniejącego już romańskiego kamiennego fryzu nad bramami Porta Francigena, przedstawiającego historię Adama i Ewy, grzech pierworodny i odkupienie. 

Santiago de Compostela, katedra świętego Jakuba, fryz nad bramami Porta Francigena

Obecnie plac ma dwie nazwy. Dolna część placu, między bramą katedry, a klasztorem San Martińo Pinario, ma nazwę Plaza de la Inmaculada (Plac Niepokalanej). Górna część to Plaza de Azabacheria, którego nazwa pochodzi od znajdujących się przy nim warsztatów i sklepów jubilerskich sprzedających biżuterię wykonaną z minerału o nawie azabache.

Santaigo de Compostela, Plaza de la Inmaculada

Santiago de Compostela, Plaza de Azabacheria

Z biegiem czasu nazwa Porta Francigena uległa zapomnieniu, wyparta niestety przez bardziej komercyjną, nie związaną z funkcją katedry, nazwę Porta de la Azabacheria. Podobno zażyczyli sobie tego wytwórcy i handlarze biżuterią azabache, finansujący przebudowę tej fasady w XVIII wieku.

Akwedukt Ponte Mantible

Pielgrzymi wchodzący do Santiago de Compostela angielską drogę – Camino Inglese przechodzą przez park w dzielnicy Barrio Vite, obok średniowiecznego akweduktu zbudowanego nad rzeką Corgo, którego widoczny fragment nazywany jest Ponte Mantible. 

Santiago de Compostela akwadukt Ponte Mantible

Masowy napływ pielgrzymów pod koniec XI wieku spowodował, że woda w mieście stała się towarem deficytowym i drogim, dostarczana z kopanych studni i z prymitywnego wodociągu zbudowanego w X wieku przez biskupa Sisnando I. Jak opowiada dwunastowieczna księga zatytułowana Historia Compostelana, źródła nie miały wystarczającej jej ilości tak, że nawet mnisi z San Martiño Pinario i kanonicy katedry nie mogli umyć rąk, więc arcybiskup Diego Gelmírez nakazał budowę nowych urządzeń, które będą dostarczać wodę do Composteli z dwóch źródeł znajdujących się „o tysiąc kroków od miasta” na szczycie Monte de Vite, w Chan de Curros i Fonte Branca.

Santiago de Compostela akwadukt Ponte Mantible

Akwedukt kierował wodę do klasztoru Santa Clara, skąd była rozprowadzana  drewnianymi rurami wzmocnionymi żelaznymi klamrami w dwóch  kierunkach. Pierwsza nitka wchodziła do miasta przez Puerta da Pena, Rua de San Miguel, Moeda Vella, dochodziła do Plaza Azbechería i Obradoiro. Drugie rozwidlenie skierowane w stronę Atalaia i przez bramę San Roque prowadziło do dzisiejszego Plaza de Cervantes, gdzie ponownie się podzieliło. Jedna z odnóg odchodziła w dół, do Plaza de Azbechería, gdzie łączyła się z pierwszą, a druga ulicami Querétoiro, Castro, Mazarelos, dochodziła do klasztoru Mercedarias. Po wielu pracach woda w dużych ilościach dotarła do centrum miasta 11 kwietnia 1122 r., o czym informowała inskrypcja na ówczesnej Fuente Paraiso stojącej przed północna fasadą katedry, na średniowiecznym rynku miasta, noszącym dzisiaj nazwę Plaza de la Inmaculada.

Wodociąg funkcjonował przez wiele stuleci dostarczając wodę do publicznych fontann, szpitali i schronisk dla pielgrzymów oraz klasztorów. Bogaci mieszczanie wnosili stosowne opłaty i zobowiązywali się do utrzymywania tej infrastruktury, być móc korzystać z tej wody do własnych celów i podlewania ogrodów. Nie zawsze korzystano z wody dostarczanej tymi wodociągiem W legalny sposób. Niektórzy mieszkańcy w tajemnicy podłączali się do niego i jak wynika z dokumentów archiwum katedry, na początku XV wieku, arcybiskup Don Lope de Mendoza musiał podjąć szereg decyzji w celu zapewnienia sprawnego funkcjonowania tej infrastruktury, nakładając wysokie kary, a nawet przejmując mienia sprawców.