18. Romańskie arcydzieło sztuki sakralnej

Nartex, czyli przedsionek lub kruchta, to ważne miejsce w średniowiecznej chrześcijańskiej świątyni. W tym miejscu, zwykle posiadającym wystrój rzeźbiarski o tematyce sakralnej, przed wejściem do świętej przestrzeni kościoła zatrzymywali się penitenci na przygotowanie i modlitwę przebłagalną przed sakramentem pokuty, a także katechumeni oczekujący na chrzest, ale nie tylko. 

Od końca XII wieku, kiedy architekt i rzeźbiarz Mistrz Mateo zakończył budowę zachodniej części katedry w Santiago de Compostela, a wraz nią nartex z potrójną arkadą wejściową o nazwie „Portico Gloria” czyli Portyk Chwały, aż do końca XX wieku pielgrzymi przybywający z całej Europy do znajdującego się tu grobu świętego Jakuba Starszego Apostoła, wchodzili przez otwarty przedsionek i wiele czasu spędzali na odczytywaniu oraz kontemplacji tego wielkiego rzeźbiarskiego i architektonicznego dzieła będącego teologicznym przekazem Logos – Słowa Bożego zawartego w Biblii. 

Santiago de Compostela katedra - chronologia budowy XII-XVIII w. 

Santiago de Compostela katedra XIII w.

Santiago de Compostela XIII w. 

Santiago de Compostela katedra, fasada zachodnia XIII w. 

Santiago de Compostela katedra, nartex XIII w. 

Mistrz Mateo tworzył kompozycję Portico Gloria przez dwadzieścia lat, kończąc w 1188 roku wraz z nią budowę wielkiej romańskiej świątyni rozpoczętej w 1077 roku przez budowniczego Bernardo el Viejo. Z placu przed katedrą (dzisiaj Praza da Obradorio) i ze schodów prowadzących do wejścia przez potrójny arkadowy portal bez drzwi widać już było wewnętrzny trójarkadowy portyk ozdobiony rzeźbami ponad stu postaci, będący wejściem do  naw katedry. Kompozycja rzeźbiarska Portyku Chwały przedstawia historię człowieka od jego początku po zbawienie przez Chrystusa: stworzenie, grzech pierworodny, starotestamentowe przymierze Boga z narodem wybranym, przesłania Ewangelii, po otchłań, Sąd Ostateczny i apokaliptyczną wizję niebiańskiego Jeruzalem. 

Portico Gloria 1997 r.

Pierwsze spojrzenie zmęczonego pielgrzyma wchodzącego do katedry skupiało się na rzeźbie postaci świętego Jakuba, umieszczonej na środkowej kolumnie przedstawiającej drzewo Jessego , by potem, po wykonaniu rytualnego gestu dotknięcia jej, ogarnąć wzrokiem dziesiątki innych postaci i motywów religijnych wypełniających całą przestrzeń trójarkadowego kamiennego portyku. Średniowieczny pielgrzym patrząc na zawartą w tym wielkim przedstawieniu rzeźbiarskim strukturę, geometrię, estetykę, stylistykę i symbolikę, odczytywał przesłanie i kanon Pisma Świętego. Zawarty przekaz był mu pomocą w osobistej odpowiedzi na jedno z najważniejszych pytań życia, które Chrystus skierował do swoich Apostołów w Galilei: „A ty, za kogo mnie uważasz?” (Mt 16, 15).

Portico Gloria, Jenaro Pérez Villaamill 1849 r.

Wraz z nastaniem ery nowożytnej mistycyzm i duchowość średniowiecza zostały wyparte na rzecz „szkiełka i oka”, a jego przesłanie teologiczne stało się dla większości pielgrzymów niezrozumiałe. Ukryty przez wybudowaną w 1738 roku nową fasadę o nazwie Obradorio (Złota Brama) z portykiem zamykanym wielkimi drzwiami, Portico Gloria przestał być widoczny z placu przed katedrą i schodów wprowadzających do jej wnętrza, pozbawiając wchodzącego stopniowo wzrastającego wewnętrznego, duchowego napięcia. 

Santiago de Compostela katedra i Praza da Obradorio 2022 r. 

Santiago de Compostela katedra, nartex 2022 r. 

Narastający od ostatniej dekady XX wieku wielki ruch turystyczny, a także napływ tysięcy pielgrzymów, tworzący tłum wchodzących w pośpiechu do katedry przez Portico Gloria, nie dawał już możliwości wyciszenia i intymności kontemplacji. Istniejący od średniowiecza rytuał dotknięcia kolumny Drzewa Jessego, pokłonu i modlitwy przed stojącą na niej figurą świętego Jakuba, będącego pośrednikiem miedzy pielgrzymem, a znajdującym się nad nim Jezusem Chrystusem, z końcem XX wieku został zabroniony z uzasadnieniem konserwatorskiej ochrony dzieła sztuki. Wizyta w tym miejscu często ograniczała się do zrobienia typowego pamiątkowego zdjęcia.

Ostatecznie, po wykonanym w latach 2004 – 2020 wielkim remoncie katedry, konserwacji rzeźb i detali architektonicznych, główne wejście z Praza do Obradorio do katedry zostało zamknięte, a zobaczenie Portico Gloria, jako dzieła romańskiej sztuki, ograniczone zostało do około 20 minut, po wykupieniu biletu wstępu, bez możliwości robienia zdjęć. Próba odczytania przekazu i treści zawartych w tej wielkiej kompozycji, podczas tego krótkiego czasu, powinna być poprzedzona poznaniem  jego programu ikonograficznego i teologicznego.

Teologia Portico Gloria

W Portyku Chwały Mistrz Mateo opracował skomplikowany program ikonograficzny o treści apokaliptycznej i zbawczej, skupiony na wizji niebiańskiego Jeruzalem, dopełniając go o historię zbawienia człowieka zapoczątkowaną i przedstawioną przez nieistniejące już rzeźby Abrahama, Mojżesza i Dawida, które znajdowały się na portyku wejściowym do nartexu, usunięte podczas osiemnastowiecznej przebudowy.

Przedstawił relację człowieka do Tajemnicy według prostego i widocznego schematu zawierającego etapy historii ludzkości i drogi człowieka od życia doczesnego do życia wiecznego. Umiejscowione zostały zgodnie z naturalnym sposobem postrzegania, które najpierw skupia się na dominującym punkcie umieszczonym zwykle centralnie, potem całości oglądanej od lewej do prawej strony, oraz od dołu do góry. Punktem centralnym jest postać świętego Jakuba Starszego Apostoła, który z łagodnym uśmiechem wita i zaprasza do wnętrza świątyni pielgrzymów wchodzących do katedry, często po wielomiesięcznej wędrówce. Jest on też pośrednikiem między nimi, a Chrystusem, którego rzeźba znajduje się powyżej, na środku tympanonu.

Historię ludzkości wyznacza podział pionowy, dla którego umieszczona centralnie kolumna i rzeźba Chrystusa Pantokratora tworzy oś czasu dzielącą dzieje po lewej stronie na „ludzkość przed Chrystusem”, z podziałem na czas poznawania Przesłania Bożego i okres sojuszu narodu wybranego z Bogiem, a na prawo od osi „ludzkość po Chrystusie”.

Droga ziemska, którą przechodzi człowiek, od niewiary, grzechu do poznania Tajemnicy, aż do osiągnięcia życia wiecznego, podzielona na poszczególne etapy pokazana została na czterech poziomach, uwzględniających również podział dziejowy:

- poziom pierwszy, który tworzą cokoły filarów, przedstawia ziemskie życie, które jest dramatem istnienia, walką między złem i dobrem,

- poziom drugi, utworzony przez kolumny, na lewym filarze pokazuje drogi pogan i wiary Izraelitów, na prawym drogę posłuszeństwa, która po przyjściu Chrystusa, jako jedyna pozwala poznać Jego Tajemnicę (Misterium), a kolumna stojąca w centrum całej kompozycji jest drogą, którą wskazuje Chrystus: „Ja jestem drogą prawdą i życiem” (J 14, 6). 

- poziom trzeci to przesłanie Boże zwiastowane i głoszone przez proroków i apostołów,

- poziom czwarty utworzony przez arkady i tympanon portyku przedstawia życie wieczne w niebiańskim Jeruzalem, ale także piekło i czyściec.

Portico Gloria, program ikonograficzny

Poziom pierwszy – walka dobra ze złem

Pięć cokołów, na których stoją filary i kolumny portyku przedstawiające los ludzi uwikłanych w swoją ziemską egzystencję toczącą się między złem i dobrem, pokazują kolejno dramatyczną historię człowieka (od lewej do prawej strony), który najpierw, po utracie raju przegrywa z lwem, który w symbolice średniowiecznej reprezentował zło i grzech, potem poszukuje drogi, gdzie przedstawiony jako gryf, (pół lew, pół orzeł), który  toczy wewnętrzną walką między przywiązaniem do grzechu i ziemskich pokus, a szukaniem własnej drogi dotarcia do Tajemnicy, która często staje się herezją. Poznając naukę Chrystusa (cokół środkowej kolumny) człowiek w obliczu tajemnicy Boga, który stał się człowiekiem, może ją odrzucić, ale przyjmując ją zapanować nad lwami, symbolami grzechów głównych pokazanych na czwartym cokole: lenistwa, pożądliwości, chciwości, pychy, gniewu, zazdrości, by ostatecznie je pokonać, jak przedstawia ostatni po prawej stronie cokół, gdzie człowiek jako orzeł zwycięża lwa. 

Portico Gloria, cokoły filarów i  kolumn

Portico Gloria cokół pierwszy - zło i grzech zwyciężą człowieka

Portico Gloria cokół drugi - herezje 

Portico Gloria cokół trzeci - ochrzczony człowiek panuje nad złem i grzechem

Portico Gloria cokół czwarty - grzechy główne

Poziom drugi – drogi do poznania Tajemnicy

Spośród wielu kolumn tworzących filary podpierające archiwolty i tympanon portyku cztery wyróżniają się dekoracją na tle pozostałych. Symbolizują różne drogi w ziemskich dziejach człowieka, w kierunku poznania Słowa Bożego i Tajemnicy. Dwie zlokalizowane są w lewym filarze w części wskazującej dzieje ludzkości przed Chrystusem, trzecia kolumna (trumenau) usytuowana jest centralnie w osi czasu, a czwarta znajduje się w strefie dziejów ludzkości po Chrystusie, z lewej strony filara podtrzymującego łuki arkad.

Portico Gloria, kolumny - drogi do poznania Tajemnicy

Pierwsza kolumna, po lewej stronie filara przedstawia i podkreśla trudność, a czasem niemożność człowieka w osiągnięciu swego przeznaczenia jedynie o własnych siłach, przy małej duchowości. Wszystkie przedstawione postacie ludzkie są „uwięzione” pomiędzy gałęziami wychodzącymi z paszczy lwa, symbolizującymi grzech pierworodny. Postacie ludzkie, które walczą między sobą o zdobycie szczytu, wspinając się od podstawy kolumny w kierunku głowicy kolumny, stają się centaurami (które w średniowieczu były symbolem brutalizacji człowieka). Tajemnica nie zostanie mu objawiona, dopóki nie dotrze na szczyt kolumny, gdzie dwa ptaki jedzą winogrona, symbol boskiego pożywienia. 

Portico Gloria pierwsza kolumna - boskie pożywienie

Druga kolumna, z prawej strony początek drogi Wiary. U podstawy kolumny jest scena poświęcenia Izaaka przez jego ojca Abrahama. Trzyma on głowę Izaaka, który w postawie posłusznej oczekuje śmiertelnego ciosu, jaki jego ojciec zamierza zadać mieczem. Powyżej anioł zatrzymuje rękę Abrahama i wskazuje na baranka złapanego w krzaku, który ma zostać złożony w ofierze w miejsce Izaaka. To droga poświeceń do pełnej wiary i przymierza z Bogiem. 

Portico Gloria druga kolumna - Abraham i Izaak

Trzecia kolumna, usytuowana na osi centralnej dzielącej dzieje ludzkości na przed i po Chrystusie, wskazuje, że to już nie człowiek szuka i próbuje nawiązać kontakt z Bogiem, ale sam Bóg staje się towarzyszem człowieka, stając się samym człowiekiem i wskazując mu, że „Ja jestem drogą prawdą i życiem” (J 14, 6).  Jest to droga „uprzywilejowana”, dla tych którzy uwierzyli. Motywem rzeźbiarskim jest Drzewo Jessego przedstawiające ludzką genealogię Chrystusa: od śpiącego Jessego, ojca Dawida, wyrasta liściaste drzewo, z którego wywodzą się gałęzie królów Judei i proroków ogłaszających przyjście Mesjasza. W najwyższej części prorokinie Anna i Elżbieta pochylają się przed Maryją, ubraną w piękną tunikę i welon otoczony diademem, która z pogodną twarzą unosi ręce w geście pokory, przywołując moment Zwiastowania. Dziewica jest jedyną postacią na pniu, której nie oplatają gałęzie drzewa, co symbolizuje, że została poczęta bez grzechu pierworodnego. Głowica tej kolumny przedstawia Boską genealogię Chrystusa: Trójcę Świętą w jej wersji paternitas, czyli Boga Ojca trzymającego Syna na kolanach, w pozie zapowiadającej ukrzyżowanie, a ponad która unosi się Duch Święty w postaci gołębicy. 

Portico Gloria trzecia kolumna 1997 r. 

Portico Gloria trzecia kolumna - Drzewo Jessego

Portico Gloria Dzrewo Jessego - Maryia Matka Boża

Portico Gloria trzecia kolumna - Trójca Święta 2022 r. 

Pięć rowków znajdujących się w tej kolumnie, powstałych w wyniku kładzenia na kolumnie prawej ręki, świadczy o kierowanych do świętego Jakuba dziękczynieniach i prośbach o wstawiennictwo i błogosławieństwo przez tysiące pielgrzymów. Był to jeden z najbardziej znanych rytuałów, którego wykonywanie zostało zabronione na początku XXI wieku. 

Portico Gloria trzecia komuna - rytuał dotknięcia kolumny

Portico Gloria - Jan Paweł II 1989 r. 

Czwarta kolumna znajduje się po lewej stronie w grupie po prawej stronie, w strefie ludzkości po Chrystusie. Wskazuje drogę nawrócenia i posłuszeństwa, która po przyjściu Chrystusa jako jedyna pozwala iść w Jego stronę do poznania Tajemnicy. Dorosły mężczyzna - Chrystus zaprasza jednego ze swoich uczniów, aby poszedł za nim w górę, wyciągając rękę. Postacie są jeszcze oplecione gałęziami, ale ich twarze nie są smutne, jak na dwóch pierwszych kolumnach, ale pogodne, a w miarę wspinania stają się też coraz młodsze, co oznacza, że ​​podejście do Tajemnicy odnawia człowieka. Ta symbolika zawiera ideę, że posłuszeństwo nie jest łatwe, ale Jezus powiedział: „ Jeśli nie staniecie się jak dzieci, nie wejdziecie do Królestwa Niebieskiego” (Mt 18, 3). 

Portico Gloria czwarta kolumna - droga nawrócenia i posłuszeństwa

Człowiek zmierzający tymi drogami do poznania Tajemnicy przeżywał wiele niepokojów i rozterek duchowych, napotykając mnóstwo ziemskich pokus i kuszącego zła. Ten dramat wewnętrzny ukazują rzeźby na kapitelach kolumn, których znaczenie i symbolikę objaśniają średniowieczne bestiariusze, które poprzez opisy oraz  rysunki zwierząt i stworów, realnych i baśniowych (wiwerny, smoki, gryfy, bazyliszki czy jednorożce), przekazując podstawowe dogmaty wiary i zasady etyki chrześcijańskiej. 

Portico Gloria głowice kolumn - grzechy i pokusy

Portico Gloria głowice kolumn - grzechy i pokusy

Poziom trzeci – przesłanie Boże

To poziom słuchania i poznania Słowa Bożego głoszonego przez proroków, apostołów, a także inne osoby je głoszące, których postacie ustawione zostały nad kolumnami wspierającymi archiwolty Portico Gloria, a także po wewnętrznej stronie portyku wejściowego. 

Po lewej stronie, w strefie Czas przed Chrystusem, przedstawieni są Prorocy, autorzy Ksiąg Biblijnych, którzy przekazywali Boże proroctwa, zapowiadali rychłe przyjście Króla Izraela i wskazali ludziom drogę do niebiańskiego Jeruzalem. Po bokach lewej arkady przedstawieni są Prorocy Mniejsi: Abdiasz, Amos, Joel i Ozeasz, a po lewej stronie arkady środkowej Prorocy Więksi: Jeremiasz, Daniel, Izajasz, oraz Mojżesz trzymający Tablice Prawa. Anioł pochylający się nad nimi ze wspornika tympanonu trzyma zwój z napisem: „Prorocy przepowiadali, że z Maryi Dziewicy narodzi się Zbawiciel”. 

Portico Gloria prorocy 2022 r. 

Po prawej stronie, w strefie Czas po Chrystusie, stoją Apostołowie. Kolejno są to Piotr z trzema kluczami w dłoni, symbolem całego Kościoła, gdzie wiernych utożsamia klucz skierowany w stronę ziemi i dwa pozostałe wskazują w górę na czyściec i raj, Paweł z pisanymi listami, Jakub Młodszy w niebieskiej tunice ze złotymi irysami będącymi symbolem pokrewieństwa z Chrystusem i Jan z orłem u stóp, symbolem Jego ewangelii. Dalej, już po bokach prawej arkady, stoją Mateusz, Filip, Tomasz i Bartłomiej.

Portico Gloria apostołowie 2022 r. 

Układ proroków, apostołów, a także innych postaci znajdujących się na tym poziomie inspirowany był popularnym w całej Europie XII-wiecznym dramatem liturgisznym „Ordo Prophetarum”  (Procesja Proroków), wystawianym w okresie Bożego Narodzenia. Sięgał swoimi korzeniami do kazania biskupa Kartaginy z V wieku Quodvultdeusa, w którym dyskutował z Żydami (Contra Judaeos), dlaczego nie chcą przyjąć Jezusa jako obiecanego mesjasza. Powoływał na świadków proroków Izraela, którzy przepowiadali Jego narodziny: Mojżesza, Izajasza, Jeremiasza, Daniela, Symeona, a także Elżbietę i Jan Chrzciciela. Wspominał też o osobach ze świata pogańskiego: królowej Saby Sybilli (Michaldę), Esterę, poetę Wergiliusza, Nabuchodonozora i te osoby Mistrz Mateo umieścił w wejściu do przedsionka, dodając jeszcze Habakuka (Balaama ?), Dawida, Jana Chrzciciela, ewangelistów Łukasza i Marka, którzy wraz z apostołami i prorokami, stojącymi na kolumnach wewnętrznego portyku tworzyli krąg symbolizujący ciągłość Starego i Nowego Testamentu. Kontemplujący rzeźby i architekturę portyku pielgrzym stawał się nie widzem oglądającym dzieło sztuki, ale uczestnikiem akcji średniowiecznego teatru.

Sangtiago de Compostela katedra - nartex i Portico Gloria 2023 r. 

Niestety, przebudowa zachodniej fasady katedry w XVIII wieku, kiedy najprawdopodobniej ta średniowieczna symbolika przestała być czytelna (opisana ponownie dopiero w XX wieku), usunęła rzeźby usytuowane na zewnątrz wejścia zamkniętego obecnie trzema masywnymi drzwiami, pozostawiając jedynie od jego wewnętrznej strony, Habakuka (Balaama ?), Sybillę, Esterę po lewej stronie, oraz Łukasza i Marka po prawej stronie. 

Sangtiago de Compostela katedra - nartex i Portico Gloria

W centrum tej inscenizacji, na kolumnie z Drzewem Jessego i wizerunkiem Trójcy Świętej,  dzielącej symbolicznie dzieje ludzkości na przed i po Chrystusie, znajduje się święty Jakub Starszy Apostoł siedzący na tronie wspartym na lwach i zwieńczony nimbem, z uśmiechem oczekującego na pielgrzymów. Ubrany w tunikę i płaszcz, bosy, lewą rękę opiera na lasce w kształcie tau. Zajmuje miejsce na którym w portalach romańskich umieszczano rzeźby Chrystusa Zbawiciela lub Dziewicy Maryi, ale wyjaśnia to trzymany w prawej ręce zwój z tekstem „Misit me Dominus” (Pan mnie posłał). Umieszczony między ludźmi, a Bogiem jest orędownikiem tych, którzy pomimo walki z siłami zła, trudności na swej pielgrzymiej drodze i napotykanych pokus, które pokazane zostały na kapitelu nad głową świętego Jakuba, ale mając w sobie obraz Trójcy Świętej (Rdz 1,26), chcą na koniec swej ziemskiej wędrówki dotrzeć do Zbawiciela zasiadającego w niebiańskim Jeruzalem, osiągając cel, jakim jest uczestnictwo w życiu Bożym. 

Portico Gloria - św. Jakub Starszy Apostoł 2022 r. 

Portico Gloria - św. Jakub Starszy Apostoł 2022 r. 

Portico Gloria kapitel środkowej kolumny - pokusy 2022 r. 

Poziom czwarty – życie wieczne

Zainspirowana Starym Testamentem i Apokalipsą Nowego Testamentu, kompozycja składająca się z dziesiątków rzeźb pokrywających archiwolty i tympanon Portico Gloria, ukazuje los człowieka po zakończonym życiu doczesnym. Widoczny jest też, jak w całym portyku, podział na okres starotestamentowy i nowotestamentowy. Lewy łuk symbolizuje otchłań, w której na zbawienie oczekują żyjący przed Chrystusem, środkowy wraz z tympanonem, niebieskie Jeruzalem z Chrystusem Pantokratorem, a prawy  przedstawia Sąd Ostateczny. 

Portico Gloria - inscenizacja Apokalipsy św. Jana 2023 r. 

Lewy łuk przedstawia lud Izraela, który czeka na wyzwolenia z ciemności (otchłani) i zaprowadzenie do nieba. Na środku dolnego profilu Chrystus, który zstąpił do otchłani, ma po bokach patrzących z nadzieją na Niego Adama i Ewę, a dalej, po lewej stronie Abraham, Noe, Izaak i Jakub, a po prawej Mojżesz, Aaron, Dawid i Salomon. W górnym fryzie dziesięć małych postaci przedstawia plemiona Izraela skrępowane długim cylindrem przymocowanym dziesięcioma klamrami symbolizującymi prawo Mojżeszowe, które nie pozwalało przyjąć  Jezusa, bo „Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną”. W lewym narożniku anioł sygnałem trąbki ogłasza wyjście Chrystusa z otchłani i zwycięstwo nad śmiercią. Po prawej stronie w narożniku miedzy archiwoltami znajdują się Drzwi Królestwa Chrystusowego, w których dwaj aniołowie witają zbawione dusze sprawiedliwych, przedstawianych jako dzieci boże, które wyszły z otchłani i zakładają na ich głowy korony.

Portico Gloria - otchłań

Portrico Gloria - Drzwi Królestwa z otchłani

Centralna archiwolta i wypełniający ją tympanon to wizja Niebiańskiego Jeruzalem inspirowana opisem w Księdze Objawienia, czyli Apokalipsie św. Jana: 

„A oto w niebie stał tron i na tronie zasiadał. A Zasiadający był podobny z wyglądu do jaspisu i do krwawnika, a tęcza dokoła tronu - podobna z wyglądu do szmaragdu. Dokoła tronu - dwadzieścia cztery trony, a na tronach dwudziestu czterech siedzących Starców, odzianych w białe szaty, a na ich głowach złote wieńce. A z tronu wychodzą błyskawice i głosy, i gromy, i płonie przed tronem siedem lamp ognistych które są siedmiu Duchami Boga. Przed tronem - niby szklane morze podobne do kryształu, a w środku tronu i dokoła tronu cztery Istoty pełne oczu z przodu i z tyłu: pierwsza podobne do lwa, druga podobna do wołu, trzecia mająca twarz jak gdyby ludzką i czwarta podobna do orła w locie… i nie mają spoczynku, mówiąc dniem i nocą: Święty, Święty, Święty, Pan Bóg wszechmogący Który był i Który jest, i Który przychodzi. A ilekroć Zwierzęta oddadzą chwałę i cześć, i dziękczynienie Zasiadającemu na tronie, Żyjącemu na wieki wieków, upada dwudziestu czterech Starców przed Zasiadającym na tronie i oddaje pokłon Żyjącemu na wieki wieków, i rzuca przed tronem wieńce swe, mówiąc: «Godzien jesteś, Panie i Boże nasz, odebrać chwałę i cześć, i moc, boś Ty stworzył wszystko, a dzięki Twej woli istniało i zostało stworzone». (Ap 4,2-11): 

Portico Gloria - niebiańskie Jeruzalem 2022 r. 

W centrum dominuje ukoronowany wizerunek Chrystusa w Majestacie, otoczony czterema ewangelistami piszącymi Ewangelie: Łukaszem na byku, Janem na orle, Markiem na lwie i Mateuszem na swojej skrzyni celnika. Krwawiące wciąż rany ukrzyżowania na dłoniach, stopach i boku, to znak zwycięstwa nad śmiercią, a Jego ofiara na Krzyżu przymierze z ludzkością i jest szansą na zbawienie dla wszystkich. Po Jego lewej stronie znajdują się zbawieni Izraelici Starego Przymierza, po prawej chrześcijanie Nowego Przymierza, a anioł nakłada im wszystkim na głowy korony sprawiedliwości. W górze dwaj aniołowie składają Chrystusowi hołd okadzając dymem z kadzideł.

W dolnej części tympanonu posługujący (aniołowie?) trzymają instrumenty Męki Pańskiej. Po lewej stronie klęczący trzyma kolumnę, przy której Chrystus otrzymał karę biczowania, dwaj następni krzyż, a czwarty koronę cierniową. Z prawej strony pierwszy niesie gwoździe i włócznię Longinusa, która przebiła bok Chrystusa, następny dzban z octem, lub posca (płynem podawanym do picia ukrzyżowanym) i pergamin z napisem INRI, a dwaj ostatni bicz, młotek i trzcinę. 

Portico Gloria - Chrystus w Majestacie 2022 r. 

Na archiwolcie dwadzieścia cztery postacie starszych (prezbiteros) reprezentują dwunastu sprawiedliwych z plemion Izraela, po lewej stronie, i dwunastu apostołów z Nowego Przymierza po prawej. Inspiracją takiego podziału apokaliptycznych starców mógł być fragment Ewangelii Mateusza: „Jezus zaś rzekł do nich: «Zaprawdę, powiadam wam: Przy odrodzeniu, gdy Syn Człowieczy zasiądzie na swym tronie chwały, wy, którzy poszliście za Mną, zasiądziecie również na dwunastu tronach, sądząc dwanaście pokoleń Izraela” (Mt 19, 28),  ale Mistrz Mateo przedstawił wszystkie te postaci ukoronowane,  a znajdujące się po środku rozmawiające ze sobą trzymają razem średniowieczny instrument o nazwie organistrum (lirę korbową), wskazując na jedność starego i nowego sojuszu. To podkreślenie „jedności” osób otaczających Chrystusa, jest szczególnie istotne w przypadku Santiago de Compostela, mieście znajdującym się w regionie bardzo zróżnicowanym kulturowo, który w XII wieku, kiedy powstał Portico Gloria, charakteryzował się wielokulturową tkanką społeczną, w której powszechne były interakcje między chrześcijanami, muzułmanami i  Żydami, uważającymi Abrahama za wspólnego praojca. Zrealizowany program ikonograficzny trzykrotnie, w różnych miejscach, pokazywał jego postać: nieistniejącą już rzeźbę (usunięta w XVIII wieku) przy wejściu na zewnętrznej ścianie nartexu, do której mogli podchodzić wszyscy ludzie, w Portico Gloria między Żydami czkającymi w otchłani na zbawienie i w niebiańskim Jeruzalem już wśród zbawionych. 

Portico Gloria - postacie Sprawiedliwych w niebiańskim Jeruzalem 2022 r. 

Mistrz Mateo przedstawił wszystkie postacie na tympanonie i archiwolcie uśmiechnięte, rozmawiające ze sobą, z twarzami zrelaksowanymi, szczęśliwymi i także Chrystus jest „przemieniony” z radosną twarzą, Wydają się być w tej postawie oczekującymi na przybycie pielgrzymów, którzy wędrując tysiące kilometrów, często z narażeniem życia, szli ze świadomością, że ktoś jest przy nich i u celu na nich czeka.

Archiwolta po prawej stronie portyku przedstawia Sąd Ostateczny. W prawym narożniku anioł grą na trąbie ogłasza koniec ziemskiego świata i wzywa dusze zmarłych na Sąd Ostateczny. Centralne miejsce zajmuje Chrystus Sędzia, który na dwóch zwojach ukazuje wyroki zbawienia (venite, benedicti patris mei) i potępienia (ite, maledicti in ignem aeternum). Poniżej archanioł Michał trzyma otwierte księgi dobra i zła, w których opisane są uczynki dokonane przez zmartwychwstałych. Na fryzach po prawej stronie zostali potępieni, cierpiący za swe złe uczynki, ukazani rzeźbiarskimi symbolami ze średniowiecznego bestiariusza, a po lewej aniołowie trzymają w ramiona dusze zbawionych i poprzez Drzwi Królestwa, znajdujące się w narożniku środkowej archiwolty, wchodzą z nimi do nieba.

Portico Gloria - Sąd Ostateczny 2022 r. 

Portico Gloria - potępieni na Sądzie Ostatecznym 2022 r. 

Zakończenie

Kontemplacja tego arcydzieła rzeźby i architektury, oraz rozważanie przesłania jakie zostało przez nie przekazane dawało przybyłym tutaj pielgrzymom wzmocnienie wiary, a wątpiącym nawrócenie. Przekaz z Portico Gloria przekonuje, że wiara zatriumfuje a w obliczu wszystkich antagonistycznych sił okaże się niezniszczalna. Wszyscy wrogowie zostaną pokonani, a Baranek Boży ostatecznie zwycięży. Wskazuje też, że historia chrześcijaństwa stanowi prawdziwy obraz dziejów zmierzający ku ostatecznemu celowi, jakim jest ponowne przyjście Pana. Chociaż przedstawiony w Portico Gloria Sąd Ostateczny jest nieunikniony, nie należy doszukiwać się w teologii tego religijnego dzieła szczegółowego scenariusza opisującego wydarzenia prowadzące do końca ziemskiego świata, ale próbować odnajdywać tam zasady i prawdy, jakimi powinny kierować się wszystkie pokolenia chrześcijan, walcząc na swej drodze ze złem i szatanem. 

11. Rytuał pielgrzymi w katedrze świętego Jakuba

Katedra świętego Jakuba w Santiago de Compostela, jako cel przebytej drogi, była i jest duchowym epicentrum dla pielgrzymów. Potrzeba wyrażenia uczuć, napięcie duchowe związane z nawiedzeniem świętego miejsca stworzyło przez stulecia serię mniej lub bardziej znanych rytuałów pielgrzymich, z których kilka przetrwało do dzisiaj. Wiele z nich, powstałych jeszcze w średniowieczu, miało swój początek w wierze i duchowości pielgrzymów, które pozwalały patrzeć na otaczający świat, nie poprzez jego materialny wymiar, ale przede wszystkim przez pryzmat wiary, dla której wszystkie dzieła rąk ludzkich stworzone zostały na pożytek i chwałę Bogu.

Dzisiaj na katedrę patrzymy jak na wspaniale dzieło architektury, którego oglądanie wzbudza przede wszystkim emocje podniosłości i radości, związane też z zakończeniem trudów wielodniowego wędrowania. Kontemplujemy  kunszt architektów, budowniczych i rzeźbiarzy, dzięki którym powstało to wyjątkowe, niepowtarzalne dzieło. Mniej jednak uwagi zwracamy na przekaz teologiczny zawarty w samej architekturze katedry oraz w bogatym detalu rzeźbiarskim umieszczonym na jego elewacjach i we wnętrzu, przedstawiającym opowieści i nauki płynące ze Starego i Nowego Testamentu. Nie wszystkie elementy romańskiej architektury i rzeźby zachowały się do dzisiejszych czasów, usunięte podczas przebudów dokonanych w XVII i XVIII wieku, których przekaz zawarty w tym „piśmie obrazkowym” był  przez średniowiecznych pielgrzymów zrozumiałą nauką o prawdach wiary i stanowiła ważne elementy średniowiecznego rytuału pielgrzymiego.

Rua da Acibecharía jest ulicą którą od wieków pod katedrę przychodzi większość pielgrzymów. Współcześnie zatrzymują się na Plaza del Obradoiro, lub zmierzają do Biura Pielgrzyma, a do wnętrza katedry wchodzą dopiero po pozostawieniu w bezpiecznym miejscu swojego bagażu.  Inaczej rytuał nawiedzenia katedry wyglądał dawniej. Tradycyjnie, od czasu wybudowania w XII wieku tak zwanej III katedry, której podstawowa bryła o kształcie krzyża łacińskiego istnieje do dzisiaj, pielgrzymi dochodzili do Plaza Paradise, który obecnie ma nazwę Plaza Inmaculada i wchodzili do wnętrza przez bramę – Porta Francigena – w północnej fasadzie katedry. 

Północna strona budynku otrzymuje mniej światła niż strona południowa i pielgrzymi nadali tej naturalnej osobliwości znaczenie religijne. Symbolizm tego zjawiska dla nich był oczywisty: wchodzili z ciemności przez zacienioną bramę Starego Testamentu do wnętrza, w którym spotkali się z Chrystusem i wychodzili rozświetloną słońcem bramą Nowego Testamentu – Porta Platerias – duchowo przemienieni, aby wrócić do domu i rozpocząć nowe życie.

Niewiele elementów z dawnego rytuału związanego z nawiedzeniem katedry przetrwało do dzisiejszych czasów, ale warto je wszystkie poznać, by wzbogacić, obecnie sprowadzonego głównie do uścisku popiersia świętego Jakuba, nawiedzenia krypty z jego doczesnymi szczątkami i udziału w mszy świętej z błogosławieństwem dla pielgrzymów i być może, przy odrobinie szczęścia z ceremoniałem okadzania kadzielnicą Botafemeiro.

Santiago de Cmpostela, katedra świętego Jakuba - droga rytuału pielgrzymiego. 1 Plaza del Inmaculada i Fonte de Paraiso (nieistniejąca), 2 Porta Francigena, 3 Capila Santa Maria de la Corticela, Capila Santa Maria Mgdalena, 5 Capila San Salvador, 6 laska świętego Jakuba (obecnie w kaplicy Relikwii), 7 Portico de la Gloria, 8 Coro i figura Santa Maria (nieistniejące), 9 figura świętego Jakuba w Wysokim Ołtarzu, 9 krypta świętego Jakuba, 10 ołtarz, 11 Porta de las Platerias. 

Średniowieczny rytuał pielgrzymi

nawiedzenia katedry świętego Jakuba w Santiago de Compostela

Pielgrzymi docierając do Santiago de Compostela szlakiem Camino Frances dochodzili do katedry świętego Jakuba od jej północnej strony, do której przylega duży plac: Plaza del Inmaculada (gal. Praza da Inmaculada) (Plac Niepokalanej), zwanego też Azbacheria, a w okresie średniowiecza noszącego nazwę Plaza del Paraiso, czyli Rajski Plac.

Oczyszczenie ciała na Plaza del Inmaculada

Na placu przed północnym wejściem do katedry znajdowała się duża kamienna fontanna – Fuente de Paraiso – w której myli się pielgrzymi dokonując w ten sposób rytuału oczyszczenia, przez zanurzenie się w wodzie znajdującej się w misie fontanny. Oddawali brudną odzież, otrzymując w zamian czyste ubranie, a zniszczone palone było w prostokątnym kamiennym basenie pod metalowym Krzyżem Łachmaniarzy – Cruceiro Farrapos. 

Ten rytuał trwał aż do połowy XVIII wieku, kiedy to po pożarze, który zniszczył również Porta Francigena, zabroniono palenia odzieży. Średniowieczne Rajskie Bramy zastąpiła nowa klasycystyczna fasada. W tym czasie zakończono budowę wspaniałej fasado Obradoiro i pielgrzymi coraz częściej zaczęli wchodzić przez jej bramy do katedry, więc kamienną Fuente de Paraiso przeniesiono do wirydarzu przykatedralnego klasztoru, a Cruceiro Farrapos ustawiono na dachu nad kaplicami absydy.

Fontanna została opisana w Księdze V powstałego w XII wieku dzieła Cedex Calixtinus,  który nazywa ją Fuente de Santiago lub Fons miravilis: „Na środku kolumny z brązu zwieńczonej figurami czterech lwów z otwartymi paszczami wylewając strumienie dużej  ilości dobrej jakości wody, która jest świeża, pożywna, zdrowa, czysta, bardzo dobra, ciepła zimą i chłodna w lecie”.

Porta Francigena czyli Brama do Raju

Historyczne wejście do katedry w Compostela odbywało się z Plaza del Inmaculada, nazwanego tak od rzeźby Zwiastowania znajdującej się na fasadzie Porta Francigena, przez drzwi – Puerta del Paraíso. To istniejące do połowy XVIII wieku  romańskie wejście „reprezentowało stworzenie, grzech i obietnicę odkupienia i dlatego nazwano ją fasadą Raju”, jak określił to były dziekan Composteli Jesús Precedo Lafuente.

Pielgrzymi, nim przekroczyli próg katedry, kontemplowali i rozważali rzeźbiarskie przedstawienie „dzieła stworzenia, grzechu i obietnicy odkupienia”. Na znajdującym się nad bramami wejściowymi fryzie przedstawione było stworzenie Raju i jego utracenie, a poniżej, w tympanonie nad bramą po lewej stronie wykonano scenę zapowiadającą okupienie. W XII wieku Aymeric Picaud w V księdze Codex Calixtinus tak to opisuje:

„Za dziedzińcem, na północ od bazyliki św. Jakuba, znajdują się francuskie drzwi, w których znajdują się dwa wejścia, oba ozdobione pięknymi dziełami.  W każdym z dwóch wejść na zewnątrz, znajduje się sześć kolumn, marmurowe i inne kamienie, trzy po prawej i trzy po lewej, czyli sześć na wejściu i sześć na drugich, co sprawia, że w sumie jest dwanaście. Na przymocowanym do ściany [fryzie], który ją dzieli na dwie części, siedzi Pan na tronie w majestacie, dając błogosławieństwo prawą [ręką] i z książką po jego lewej stronie. 

Otaczają tron czterej ewangeliści, po prawej stronie [Pana]  jest przedstawiony Raj, a w drugiej Pan przychodzi  upominać Adama i Ewę za grzech, by na końcu, wyrzucić ich z Raju…

Ale we wnęce [tympanonie] nad drzwiami, które znajdują się po lewej stronie, gdy wchodzimy do bazyliki, znajduje się Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny, a anioł Gabriel przemawia do niej”.

Modlitwa w kaplicy Santa Maria la Antigua de la Corticela

Najstarsza część sanktuarium świętego Jakuba, powstała jeszcze przed budową katedry i mimo, że obecnie jest połączona wewnątrz z katedrą, stanowi oddzielny kościół i parafię, jest od samego początku (IX w.) miejscem modlitwy dla pielgrzymów szukających własnej miejsca w świątyni, gdzie mogliby pójść na mszę, modlić się i zastanawiać.  Corticela to także miejsce początku kultu Santiago. Jej mnisi byli, wraz z tymi z monasterio San Payo – pierwszego męskiego klasztoru - strażnikami grobu apostoła. Przez większą część średniowiecza wraz kaplicą San Nicolás (Mikołaja), obecnie nieistniejącą, była głównym miejscem nabożeństw odprawianych dla pielgrzymów. 

Od XVI wieku, w bocznej wnęce umieszczona jest figura Chrystusa modlącego się w Ogrojcu. U jego stóp ustawiony jest koszyk, do którego pielgrzymi, a także uczniowie i studenci składają prośby dziękczynienia, by przez modlitwę Chrystusa trafiły do Boga Ojca.

Symboliczne znaczenie tego gestu podkreśla spokój tego miejsca, oddzielonego długim korytarzem od gwaru w katedrze, przerywany tylko dźwiękiem dzwonów lub szumem deszczowej wody wypływającej z gargulców umieszczonych w dachu kaplicy. W tym miejscu pielgrzymi odczuwali, że rzeczywistość, która ich dotąd otaczała jest już historią, że jej miejsce zajmuje wiara, która kieruje myślą i działaniem.

Sakrament pojednania

Wyciszeni modlitwą w kaplicy Santa Maria la Antigua de la Corticela pielgrzymi kierowali swe kroki do konfesjonałów rozmieszczonych w kaplicach w ambicie (obejściu) ołtarza, lub w nawach bocznych katedry, ze spowiednikami spowiadającymi w różnych językach, by przystąpić do sakramentu pojednania.

Tam odkrywali swoje wewnętrzne rany, swoje niewierności, swoje grzechy. W sakramencie umieszczali swoje życie i swoje grzechy w kochających i uzdrawiających rękach Chrystusa, aby móc odnowić swoje istnienie. 

„Miłosierny, mój Boże, za twoją dobroć, za twoje ogromne współczucie, usuń moją winę. O Boże, uwierz we mnie z czystym sercem, odnów mnie wewnętrznie z mocnym duchem

Wota i compostela

Ważnym elementem rytuału pielgrzymiego było składanie wotów przyniesionych ze sobą, a przez osoby majętne nierzadko o dużej wartości, a nawet będące dziełami sztuki sakralnej.

Składane były w kaplicach wokół ołtarza, które były też miejscem spotkań pielgrzymów z duchowieństwem katedry. Oprócz kontaktu podczas spowiedzi i komunii. Od czasu zakończenia budowy prezbiterium i nowego ołtarza na początku XII, oraz po zamurowaniu wejścia do krypty świętego Jakuba wota składane były z tyłu ołtarza, w kaplicy świętej Marii Magdaleny. 

We wnęce pod ołtarzem pielgrzymi mogli też zobaczyć symboliczną gwiazdę wskazująca miejsce pochowania Apostoła. Tutaj też otrzymali, za odpowiednią opłatą, kompostelę – zaświadczenie o swojej pielgrzymce.

Pielgrzym z Holandii Jean van Doornik, który przybył do katedry w 1489 roku napisał:

„Poszedłem do spowiedzi za ołtarzem, gdzie znajdowało się ciało naszego Pana, chwaląc go i dziękując mu za wszystkie błogosławieństwa i korzyści mi przyznane”. 

W XVI wieku, z uwagi na zagrożenie najazdami angielskimi, przestrzeń kaplicy z tył ołtarza została zamknięta, a wnęka pod ołtarzem zamurowana. Rytuał składania wotów i odbioru composteli przeniesiony został do kaplicy San Salvador (Zbawiciela), najstarszej, od której rozpoczęła się w 1075 roku budowa dzisiejszej katedry, zwana też przez pielgrzymów kaplicą króla Francji, w imieniu którego odprawiane były codziennie mszy, płonęły świece. Pielgrzymi mieli w niej miejsce do spowiedzi i przyjęcia komunii,

Tak w 1673 roku pisał o tym włoski pielgrzym, Domenico Laffi:

„Wśród kaplic jest ta, piękna, od króla z Francji, gdzie pielgrzymi dostają patenty, które zostały opłacone”. 

Guillaume Manier z Francji pisał w 1726 roku, że idzie do tego sanktuarium, zwanego „francuskim” otrzymać Komunię i dokument potwierdzający, Compostelę.

Dotknięcie laski świętego Jakuba

Po wyznaniu grzechów w sakramencie pojednania, pielgrzymi podchodzili do cienkiej kolumny z brązu, umieszczonej na filarze po prawej stronie styku nawy głównej z transeptem, w której znajdowała się laska – bodron – świętego Jakuba. Mogli oni dotknąć, od spodu, żelaznego jej zakończenia, a ten miał moc złagodzić ból i cierpienie.. Początkowo laska nie miała metalowej obudowy, ale zapędy pielgrzymów, by mieć chociaż drzazgę, jako relikwię czy też pamiątkę świętego Jakuba, zmusiła władze katedry do jej zabezpieczenia. W XIII wieku do kolumny wsunięta została druga laska używana przez pielgrzyma San Franco de Siena, który odzyskał wzrok po dotarciu do Santiago de Compostela.

Bartholomeo Fontana w 1539 roku podaje, że umieścił palce pod pustą kolumną i "jest wyczuwalne ostre żelazo i laska”. 

W XXI wieku, przed remontem katedry mosiężna kolumna została przeniesiona do kaplicy Relikwii.

Pórtico de la Gloria

Z transeptu i przestrzeni wokół ołtarza pielgrzymi przechodzili nawami bocznymi do nartexu (przedsionka), gdzie znajduje się Portico de la Gloria, jedno z najwspanialszych dzieł romańskiej rzeźby sakralnej, wykonane w pierwszej połowie XII wieku, przez pracownię Maestro Mateo. 

W średniowieczu bramy do tego przedsionka, umieszczone w fasadzie zachodniej, były zamknięte i otwierane były tylko w Latach Świętych Jakubowych.

Dojście nawami bocznymi miało swoje uzasadnienie. Pielgrzymi oddzieleni rzędem kolumn i wielkim kamiennym coro (niskim chórem) od nawy głównej, nie szli odwróceni plecami do głównego ołtarza, a przed Portyk Chwały podchodzili drzwiami bocznymi stając przed wspaniałym dziełem rzeźby romańskiej kontemplowali i rozważali przedstawioną historię zbawienia. Lewa strona Starego Testamentu przedstawia oczekiwanie i pragnienie przyjścia Chrystusa, symbolizowane przez czterech proroków Starego Testamentu. Po stronie prawej jest głoszenie Nowego Testamentu przez czterech apostołów. Centralny tympanon uosabia Chwałę Bożą:

„W środku jest Pan, otoczony Jego chwałą. On jest świątynią, pośrednikiem między Bogiem a ludźmi, kapłanem. On otwiera drzwi, On kontaktuje nas z boskim życiem, przez Niego wchodzimy w prawdziwe życie przez wiarę”. 

Na środkowej kolumnie Święty Jakub Starszy Apostoł, pielgrzym, wysłannik Chrystusa, przekazuje nam wiarę w Zbawienie. 

Tutaj pod tą kolumną Jakubową w przeszłości pielgrzymi odprawiali dwa rytuały. Podczas Pierwszego z nich pielgrzym stawał przed kolumną, umieszczał palce prawej ręki w zagłębieniach na marmurowym słupku przedstawiającym Drzewo Jessego i dotykał kolumny czołem dla jedności z Chrystusem i świętym Jakubem. Według tradycji, te zagłębienia powstały przez wieki palcami pielgrzymów. 

Powiedziane było też, że ten, kto odmówił w ciszy pięć Pater Noster bez zdejmowania ręki, zostawał obdarowany przez Opatrzność pięcioma łaskami. Niektórzy pielgrzymi w otwartych paszczach bestii zostawiali datki, które, jak głosi legenda, znajdowano potem w krypcie świętego Jakuba.

Następnie przechodził na drugą stronę portyku, przez symboliczne drzwi wejścia do Chrystusa, odmawiając modlitwę:

"Wierzę w jednego Boga ..."

Po drugiej stronie Portico de la Gloria wykonywali drugi rytualny obrządek o nazwie Santo dos Croques. Pochylali się nad skromną kamienną figurą Maestro Mateo, umieszczoną u podstawy tej kolumny i dotykali trzy razy swoją głową jego głowy, by przekazał on swoją mądrość, wiedzę i wiarę.

Od 2008 roku rytuały te zostały zakazane z uwagi ochronę kamieni, z których wykonane zostały rzeźby tworzące Portico de la Gloria.

Matka Boża i Salve Regina

Od Portyku Chwały pielgrzymi szli w kierunku ołtarza głównego, by w pozostałych rytuałach znaleźć się blisko Apostoła Jakuba. Idąc nawą główną dochodzili do nieistniejącej już kamiennej obudowy niskiego chóru – coro – gdzie na zewnętrznej ścianie (trascoro) znajdowała się figura Matki Bożej. Każdej soboty u jej stóp odprawiane było nabożeństwo „Salve Regina”, upamiętniające cudowne ocalenie grobu świętego Jakuba w 997 roku i powstanie ułożonej przez ówczesnego biskupa Composteli Teodomira maryjnej pieśni o tym tytule. Przy figurze modliły się też pary, które pragnęły mieć dziecko, lub oczekiwały na szczęśliwe narodziny. 

W XVI wieku coro zostało rozebrane, figury je zdobiące umieszczono przy wybudowanych w tym czasie nowych Drzwiach Świętych we wschodniej fasadzie katedry. Model jego znajduje się w Muzeum Katedry.

Ołtarz główny

Znaczenie ołtarza głównego ustawionego nad kryptą z ciałem świętego Jakuba, niedostępną od XII wieku sprawiły, że w jego otoczeniu każdy pielgrzym chciał pokazać szczególne nabożeństwo i oddanie Apostołowi. 

Powstał szczególny rycerski rytuał, niemiecki rycerz Peter Ritter w 1428 roku:

„Tam [przed ołtarzem] leżeliśmy Pan Axel i ja, wraz z naszym kolegą ze szlachetnej drogi, na tarczach, jak zwykle robią to szlachetni pielgrzymi”. 

Prawie czterdzieści lat później to samo podał Gabriel Tetzel z Czech:

„W tej kaplicy leżała większość na tarczach tarcz, którzy pochodzili z książąt i i inni wędrowcy. Tak leżeli na tarczach też mój szlachetny pan i jego towarzysze podróży”.

Pielgrzymi niższego stanu starali się dotknąć głowami słupów przy ołtarzu, na znak otrzymanych odpustów.

Uścisk świętego Jakuba w Wysokim Ołtarzu

Jednym z najważniejszych elementów rytuału pielgrzymiego nawiedzania katedry był i jest uścisk figury popiersia Apostoła umieszczonej w Wysokim Ołtarzu. Święty Jakub trzyma laskę z tykwą oraz napis: Hic est corpus divi Iacobi Apostoli i Hispaniarum Patroni (Tu leży ciało Jakuba Apostoła, patrona Hiszpanii).

Wspiąwszy się po schodach pielgrzym całował i obejmował Apostoła za szyję mówiąc:

„Dziękuję Ci przyjacielu Santiago, bracie Santiago, za pomoc w dotarciu tutaj! Dziękuję za Twoją obecność, za Twoją ochronę, za Twoje świadectwo, za Twoje dziedzictwo! Przyjacielu, wstaw się za mną do Boga”.

W średniowieczu rytuał ten wzbogacony był jeszcze o gest nałożenia na głowę figury świętego Jakuba kapelusza, jaki miał ze sobą pielgrzym. Nakrycie to stawało się dla pielgrzyma rodzajem fetyszu, który po powrocie był traktowany jak swego rodzaju relikwia (chociaż relikwią być nie mógł). W XVI wieku na głowę Apostoła nałożono pozłacaną aureolę, na wzór tej, jaką miał relikwiarz głowy świętego Jakuba Młodszego (Santiago Alfeo), który znajdował się w skarbcu katedry. Początkowo zawieszona była na łańcuchu nad głową świętego Jakuba, ale, kiedy pielgrzymi zaczęli zakładać ją na swoją głowę, została przymocowano na stałe do figury. Zwracano też szczególną uwagę, żeby do figury Apostoła podchodzili tylko pielgrzymi, jak wyjaśniał w 1743 roku Nikolas Albani z Włoch:

„Jeśli to nie jest Peregrine, to nie może wspinać się, czy to człowiek zamożny pan lub pani albo kapłan lub biskup, albo król, nie może tego zrobić bez uprzedniego sprawdzenia u niego znak Pielgrzyma, bo to przywilej tylko pielgrzymów”.

Modlitwa w Krypcie świętego Jakuba

 

Pielgrzym kończący swoja Drogę świętego Jakuba – Camino de Santiago – po rytualne związanym z nawiedzeniem świętego miejsca, jakim jest archikatedra świętego Jakuba Starszego Apostoła w Santiago de Compostela, schodzi krypty z relikwiami świętego Jakuba, znajdującej się pod ołtarzem, które to miejsce jest prawdziwym celem Drogi, by w modlitwie podziękować za szczęśliwe dotarcie do celu i przekazać wotum (prośbę własną lub powierzoną o wstawiennictwo u Pana Boga, podziękowanie za doznane łaski).

„Ty jesteś tutaj, święty Jakubie, na tym końcu świata. Tutaj przybyłeś, aby głosić nam naukę Chrystusa, i tu pozostałeś, aby zachęcać nas do szukania i umacniania naszej wiary. Umocnij moją wiarę, moje chrześcijańskie życie, które tak często wydaje się odchodzić od prawd Twojej nauki. Ty silny, ty nieustraszony, Ty Synu Gromu. Amen”.

Przez większość czasu od początków istnienia tego świętego miejsca pielgrzymi nie mieli możliwości bliskiego kontaktu z doczesnymi szczątkami świętego Jakuba Starszego Apostoła. Odkryty na początku IX wieku grób świętego Jakuba był dostępny dla pielgrzymów do początku XII wieku, kiedy z uwagi na stałe wykradanie relikwii, wejścia do krypty grobowej zostały zamurowane, zostawiając jedynie znak w ołtarzu głównym wskazujący miejsce pochowania świętego.

W XVI wieku wszystkie znaki, ślady wskazujące to miejsce zostały zniszczone lub zatarte z obawy przed profanacją ze strony najeżdżających na wybrzeże, głownie w celach rabunkowych, żołnierzy i marynarzy angielskich pod wodzą Franciszka Draek’a, którego flota budziła postrach na całym wybrzeżu atlantyckim. Dopiero pod koniec XIX wieku, podczas prac archeologicznych i remontowych prowadzonych w katedrze, ponownie odkryte zostały resztki dawnego rzymskiego ediculum, w którym w kamiennym sarkofagu znajdowały się szczątki świętego Jakuba, a papież Leon XIII potwierdził ich autentyczność. W 1894 roku udostępniono pielgrzymom  kryptę z relikwiami świętego Jakuba, umieszczonymi w srebrnym relikwiarzu.

Msza Pielgrzymów

Od samego początku w katedrze mają miejsce specjalne msze dla pielgrzymów, które po odprawieniu Eucharystii kończyły się błogosławieństwem dla zgromadzonych na niej pielgrzymów. Zwykłe dni miała ona miejsce w kaplicy Santa Maria la Antigua de la Corticela, która aż do XX wieku była kościołem pielgrzymów. Przy ołtarzu głównym msze dla pielgrzymów odprawiane były tylko w dni świąteczne z dodatkowym elementem liturgii, jakim było okadzanie katedry i zgromadzonych w niej wiernych dymem z wielkiego kadzidła – Botafumeiro.

Codzienną mszę dla pielgrzymów zaczęto celebrować w południe pod koniec XX wieku, wraz ze wzrostem liczby pielgrzymów przybywających do Santiago de Compostela. Nie zawsze jest wtedy możliwość zafascynowania się, po zakończeniu mszy świętej, rytuałem wielkiego lotu kadzielnicy Botafumeiro, bo jak wszędzie tak też do katedry wkroczyła komercja i poza kilkunastoma dniami świątecznymi w ciągu roku, za ten pokaz, wykonywany przy pomocy 8 Tiraboleiros, trzeba zapłacić. 

Zebrani pielgrzymi przed rozpoczęciem liturgii w ciszy kontemplowali symbole stojącego przed nimi ołtarza i modlili się: 

„Pielgrzymi z tak wielu miejsc, wielu języków, zebraliśmy się wokół Twojego stołu, Panie, Twojej Eucharystii. Aby usiąść obok Ciebie, tak jak wiele razy siadał święty Jakub, aby być z Tobą, aby Cię słuchać, aby uczyć się od Ciebie, abyś żywił  i wzmacniał nas swoim własnym życiem, swoim własnym Ciałem. Amen”.

Porta Platerias - nowa droga życia

Pielgrzymi spędzali w katedrze wiele godzin modląc się, celebrując rytuały, uczestnicząc we mszy świętej i rozważając swoje dotychczasowe życie, wiarę i być może też przemianę duchową, jaka nastąpiła w nich przez długi czas trudnej wędrówki, często samotnej, pełnej napięć, rozterek, ale także radości. Ważnym momentem kończącym rytuał pielgrzymkowy i rozważania nad życiem doczesnym i przyszłym, było i jest wyjście z katedry do świata rzeczywistego, z którym pielgrzymi odmienionym duchowo i pełnym wiary muszą się zmierzyć w swojej drodze powrotnej i w domu, z którego dawno temu wyszli.

Kiedy wyjdziesz z katedry przez rozjaśnioną Bramę Południową – Puerta de las Platerías –spójrz na jej fasadę. Rzeźby przedstawiają symbolikę Nowego Testamentu i Zbawienia. To jedyna romańska elewacja, która zachowała się w katedrze. 

Zwróć uwagę na znajdujący się między archiwoltami obu bram Crismón – Chrystogram – ze znakami Chi-Rho, w którym litery Alfa i Omego zostały wstawione odwrotnie: Ω symbol końca po lewej i Λ jako początek po prawej stronie monogramu Chrystusa. Koniec stał się początkiem. 

Dotarłeś do Celu swojej Drogi i jej koniec stał się teraz początkiem nowej drogi, nowego życia, które rozpoczynasz.

„W Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen”

Rytuał w Roku Świętym Jakubowym

Annus Sanctus Iacobeo ustanowiony przez papieża Kaliksta II w 1120,  w roku kiedy święto apostoła Santiago, 25 lipca przypada w niedzielę, dawał możliwość uzyskania odpustu zupełnego (Indulgenza plenarna) po spełnieniu przez pielgrzyma następujących warunków:

- odbycie pielgrzymki do grobu świętego Jakuba w Santiago de Compostela.

- nawiedzenie grobu świętego,

- udział w nabożeństwach w katedrze św. Jakuba

- brak jakiegokolwiek przywiązania do grzechu, nawet powszedniego (jeżeli jest brak całkowitej dyspozycji - zyskuje się odpust cząstkowy)

- stan łaski uświęcającej (brak nieodpuszczonego grzechu ciężkiego) lub spowiedź sakramentalna

- przyjęcie Komunii świętej,

- odmówienie modlitwy w intencjach Ojca Świętego, za które modli się każdego dnia papież.

Te warunki odpustu zupełnego wpisywały się w rytuał pielgrzymi jaki wytworzył się w katedrze. W XVI wieku wzbogacił się o dodatkowy element, kiedy otwarto dla pielgrzymów nowe wejście do katedry umieszczone we wschodniej ścianie, obok kaplicy Zbawiciela i nadana mu, wzorując się na ceremoniale Roku Jubileuszowego 1500-nego obchodzonego w bazylice świętego Piotra w Rzymie, tytułu Drzwi Świętych. Od tego czasu, w Roku Świętym Jakubowym – Anno Santo Jacobeo- pielgrzymi dochodzący do Plaza Inmaculada przechodzili na Plaza de A Quintana, następnie wchodzili do katedry przez Drzwi Święte – Puerta Santa.

Rytuał przejścia przez Drzwi Święte w katedrze świętego Jakuba został dodany do warunków uzyskania odpustu zupełnego. Ważne jest w tym miejscu rozważanie duchowego znaczenia Świętych Drzwi Composteli.  Odniesieniem są słowa Jezusa podane w Ewangelii św. Jana (10, 6 i 14, 6):

„Ja jestem bramą; jeśli ktoś wejdzie przeze mnie, będzie zbawiony – wejdzie i wyjdzie, i znajdzie paszę. Ja jestem drogą, prawdą i życiem”,

oraz z Apokalipsy św. Jana (3, 8):

„Znam twoje czyny. Oto postawiłem jako dar przed tobą drzwi otwarte, których nikt nie może zamknąć”. 

Tradycja przekazuje, że pielgrzym, który przez nią wejdzie, powinien dotknąć krzyży umieszczonych przy ościeżach drzwi: ciemnego po lewej stronie, symbolem cierpienia i jasnego po prawej dającego Zbawienie, a następnie zanurzyć palce w wodzie święconej i przeżegnać się.